صدف پورشکیبایی
نگاهی به ساز چنگ در رسالات مکتب منتظمیه
سازچنگ در رسالات موسیقی پس از اسلام در طبقۀ سازهای زهی مطلق دستهبندی میشود. فراوانی نام چنگ در متون ادبی و تاریخی و فراوانی تصویر آن در نگارگریهای مکاتب مختلف، گواه بر حضور پررنگ این ساز در تاریخ موسیقی ایران دارد. مکتب منتظمیه(۷-۹ ه.ق)، که با صفیالدین ارموی بنیان نهاده شد، در آثار شاگردان برجستهاش همچون قطبالدین شیرازی و سپس عبدالقادر مراغی ، گسترش و تکامل یافت. این جریان موسیقایی-نظری، مسیری از غرب به شرق ایران را طی کرد و با انتقال مفاهیم و سازها، تأثیرات عمیقی بر جغرافیای موسیقایی منطقه گذاشت.
شواهد تاریخی نشان میدهد که گسترش چنگ در دربارهای عثمانی و گورکانی هند، ریشه در همین انتقال فرهنگی دارد؛ الگوبرداری دربار عثمانی از سنتهای موسیقایی ایران عصر تیموری و همچنین مهاجرت دوسویه¬ی موسیقیدانان ایرانی به هند و موسیقیدانان هندی به ایران در دوره صفوی، زمینهساز انتشار چنگ بهعنوان سازی درباری در گسترهای از غرب ایران تا آسیای مرکزی و شبهقاره-ی هند گردید. بنابراین، چنگهای رایج در این حوزه¬ی فرهنگی را میتوان منشعب از سنت چنگنوازیِ مکتب منتظمیه دانست که از غرب ایران آغاز و در پهنه¬ی وسیعی از جهان اسلام گسترش یافت.
«عبدالقادر مراغی چنگ را در زمره آلات ذواتالاوتار مطلق طبقهبندی کرد و قابلیت اجرای نغمات گام بالقوه را از ویژگیهای مهم آن دانست»(ذاکرجعفری، ۶۴:۱۳۹۰). اسعدی (۱۳۷۹: ۱۲۸) چنگ تیموری را به نقل از عبدالقادر این طور توصیف میکند: «سازی که بر روی آن پوست میکشیدهاند، اوتار آن بر ریسمانهای مویین بسته میشده… معمولاً دارای بیست و چهار وتر منفرد… چنگ از سازهای زهی مطلق محسوب میشده است». او همچنین از سازی مشابه به نام اکری نیز صحبت میکند که «گوشیهای آن از جنس چوب بوده است… روی این ساز را نیز با چوب میپوشاندهاند، در حالیکه بر روی چنگ پوست میکشیدهاند». رساله کنز التحف از حسن کاشانی (اواخر قرن هشتم هجری) نیز اطلاعات ارزشمندی درباره چنگ ارائه میدهد.
بر اساس توصیفات این رساله،«چنگ در دوره تیموری قابلیت اجرای تمامی نغمات موسیقی دستگاهی را داشته و در مجالس موسیقی رسمی و درباری جایگاه ویژهای داشته است. این رساله چنگ را در میان سازهای ناقص، کامل میشمارد و توصیف دقیقی از ساختار فیزیکی آن ارائه میدهد: کاسه مخروطی از چوب زردآلو، گردن بلند و خمیده شبیه گردن اسب، طول کل چهار وجب، و سیمهایی که به سه دسته حاد(زیر)، زیر(میانی) و مثلث(بم) تقسیم میشوند. مجموع سیمها به ۲۵ عدد میرسد. چنگ در بغل چپ قرار میگیرد، کوککردن با دست چپ انجام می¬شود»(بینش، ۱۱۵:۱۳۷۱).
۱ نظر