صدف پورشکیبایی

تحلیل جایگاه اجتماعی نوازندگان چنگ مستلزم بررسی ارتباط متقابل میان این ساز و جنسیت نوازندگان است. اسناد تاریخی نشان می‌دهد نوازندگان چنگ در هر دو دوره عمدتاً زنان بوده‌اند؛ بنابراین ارتباطی معنادار میان وضعیت اجتماعی این ساز و جایگاه زنان در ساختار فرهنگی-اجتماعی این دوره‌ها قابل مشاهده است. «برجستگی موسیقی در دربار تیموری هرات چنان بوده که به ندرت می‌توان در جاهای دیگر معادلی برای آن یافت» (اسعدی، ۱۵:۱۳۹۱). هنرمندان موسیقی از منزلت اجتماعی بالایی برخوردار بودند و حمایت گسترده­ دربار سبب رونق بی‌سابقه­ مجالس موسیقی شد. حضور چشمگیر زنان در عرصه موسیقی که اگرچه بیشتر با عناوینِ کلیِ «مغنیه» یا «مطربه» از آنان یاد شده، اما نمونه‌هایی چون «خورشید خانم بزم‌آرا» و «چکرچنگی که گویا از بانوان موسیقی‌دان و نوازنده­ برجسته چنگ بوده است» (رهبر، ۱۱۶:۱۳۹۱) نشان می‌دهد زنان موسیقی‌دان می‌توانستند به مراتب بالایی دست یابند.

درویش علی چنگی در قرن ۱۶ میلادی رساله‌ای تألیف کرد که سندی از استمرار سنت چنگ‌نوازی مکتب منتظمیه در دوره صفوی محسوب می‌شود. او «چنگ را ملکه تمام سازهای موسیقی می‌خواند و تعداد سیم‌های چنگ را ۲۸ تا مشخص می‌کند» (ژرانسکا-کمینک، ۲۸:۱۳۹۳). این رساله حلقه پیوند مهمی بین سنت چنگ‌نوازی تیموری و تحولات بعدی صفوی است.

نمونه‌های بازسازی‌شده‌ امروزی، پایه‌ نگهدارنده‌ چنگ را نیز بازتولید نکرده‌اند و در عوض برخی از آن‌ها شامل جزئیاتی هستند که در مینیاتورهای تاریخی دیده نمی‌شود. این جزئیات عمدتاً در چنگ اروپایی وجود دارد و به آن «ستون» یا «پایه» گفته می‌شود. باور بر این است که افزودن این ستون جلویی، که امکان کشش بیشتر سیم‌ها را فراهم می‌کند، سبب افزایش طنین چنگ‌های اروپایی شده است.

بنابراین، هیچ ساز موسیقی‌ای (جز نی چوپان) در مینیاتورهای مرتبط با این منظومه دیده نمی‌شود. از میان سازها، دف و چنگ بیش از سایرین در مینیاتورها به تصویر کشیده شده‌اند. در برخی مینیاتورهای چند­چهره­ای، گاهی تنها ساز موجود دف است و حتی گاه می‌توان دو دف با اندازه‌هایی متفاوت مشاهده کرد. با این حال، هرگز دو چنگ یا دو عود در کنار هم نشان داده نمی‌شوند، اگرچه در صحنه‌های نبرد، وجود دو کرنا یا دیگر سازهای بادی قابل مشاهده است. همچنین در شماری از مینیاتورهای اسلامی، هم‌نشینی گونه‌های مختلف سازهای خانواده لوت در یک گروه نوازندگی دیده می‌شود. چنگ تنها اندکی از نظر تعداد حضور در مینیاتورها از دف کمتر است. این ساز بسیار چشم‌نواز و فوراً قابل تشخیص است، زیرا شکل آن با هیچ‌یک از سازهای دیگرِ به تصویر کشیده شده شباهت ندارد، و در عین حال، مبهم‌ترین آن‌ها نیز محسوب می‌شود.

سازهای موسیقیِ ویژه‌ی نبرد، شکار یا ورزش، به قصد نواختن موسیقی گوش‌نواز و دلپذیر ساخته نشده بودند. تفاوت در شیوه‌ی به تصویر کشیدن سازهای موسیقی در نگارگری‌ها، بیانگر نوعی سلسله‌مراتب ویژه است که نگارگران به‌خوبی با آن آشنایی داشتند. برای مثال، نوازندگان درباری که مهارت بالایی داشتند (چراکه روشن است افراد بی‌کفایت به دربار راه نمی‌یافتند) زینت‌بخش جشن‌ها بودند. بخشی از داستان «خسرو و شیرین» که در آن باربد به دعوت خسرو ساز می‌نوازد، با عنوان «بزم­آرایی به دست خسرو» شناخته می‌شود. نوازندگان همواره مورد عنایت و لطف پادشاهان قرار می‌گرفتند؛ چنان‌که باربد به‌خاطر هنرش از خسرو جامه‌های فاخر دریافت می‌کرد و نیز به باربد و نکیسا ـ که ضمن نواختن چنگ، آواز هم می‌خواندند ـ کنیزکانی به عنوان هدیه بخشیده می‌شد. در ادبیات و هنرهای تجسمی نیز همواره توجه ویژه‌ای به نوازندگان دربار شده است، چرا که آنان جایگاه و اهمیت خاصی داشتند. در مقابل، نوازندگان نظامی عمدتاً کارکردی عملی و سودمند داشتند و نامی از آن‌ها در متون ادبی ذکر نشده است، هرچند به‌عنوان جزیی از واقعیت‌های زندگی، در تصاویر حضور دارند.

سازچنگ در رسالات موسیقی پس از اسلام در طبقۀ سازهای زهی مطلق دسته‌بندی می‌شود. فراوانی نام چنگ در متون ادبی و تاریخی و فراوانی تصویر آن در نگارگری‌های مکاتب مختلف، گواه بر حضور پررنگ این ساز در تاریخ موسیقی ایران دارد. مکتب منتظمیه(۷-۹ ه.ق)، که با صفی‌الدین ارموی بنیان نهاده شد، در آثار شاگردان برجسته‌اش همچون قطب‌الدین شیرازی و سپس عبدالقادر مراغی ، گسترش و تکامل یافت. این جریان موسیقایی-نظری، مسیری از غرب به شرق ایران را طی کرد و با انتقال مفاهیم و سازها، تأثیرات عمیقی بر جغرافیای موسیقایی منطقه گذاشت.

با اینکه نظامی فقط در بازدید از گنبد زرد به موسیقی اشاره کرده است، بیشتر مینیاتورهایی که دیدارهای بهرام گور از دیگر گنبدها را نشان می‌دهند، نوازندگان را هم به تصویر کشیده‌اند. ظاهراً نگارگران نمی‌توانستند اوقات فراغت بهرام را بدون موسیقی مجسم کنند؛ چراکه نمایش زندگی مجلل و سرگرمی‌های شاهزادگان خوشگذران ـ مانند زنان، موسیقی و شکار ـ همواره از ویژگی‌های شاخص هنر نگارگری اسلامی بوده و این سنت حتی در کهن‌ترین آثار نیز دیده می‌شود.

آلا بایراموا (۱)، پژوهشگر موزۀ فرهنگ موسیقی آذربایجان در باکو، در این پژوهش با نگاهی میان‌رشته‌ای به بررسی شمایل­نگاریِ موسیقایی در مینیاتورهای مصور خمسۀ نظامی می‌پردازد. هدف اصلی وی نشان دادن این است که چگونه نگارگران طی اعصار، فراتر از اصلِ متن ادبی رفته و موسیقی و نوازندگان را به‌عنوان عنصری جدایی‌ناپذیر از زندگی دربار و تفریحات شاهانه در آثار خود گنجانده‌اند. مورخان موسیقی در خمسه و دیگر اشعار نظامی گنجوی (۱۱۴۱-۱۲۰۹) به اطلاعات فراوانی درباره موسیقی‌دانان، سازهای موسیقی و شیوه‌های موسیقی دست یافته‌اند.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی و تطبیقی و با تکیه بر منابع تصویری و مکتوب به بررسی تحولات ساختاری و کارکردی ساز چنگ در دوره تیموری و صفوی می‌پردازد و تحولات مورفولوژیک (ریخت­شناسانه) این ساز و جایگاه اجتماعی-فرهنگی نوازندگان آن در این دو دربار مورد بررسی قرار می‌دهد. هدف از این پژوهش بررسی تطبیقی جایگاه چنگ و نوازندگان آن در گذر از دوره تیموری به صفوی و بررسی تحولاتی است که در نهایت منجر به زوال تدریجی این ساز در انتهای دوره صفوی شده است. این مقاله با واکاوی علل فراز و فرود چنگ، به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه جایگاه این ساز در ساختار درباری دستخوش دگرگونی شده است.