صدف پورشکیبایی
از دوران شاه تهماسب نیز تحت تأثیر محرمات، نوعی دوگانگی در جامعه در رابطه با موسیقی مجلسی شکل گرفت و این نوع موسیقی با موانع و مشکلات اقتصادی متعددی مواجه شد. این محدودیتها تأثیر مستقیمی بر حیات ساز چنگ گذاشت. حدود سال ۱۶۰۰ میلادی تصاویر چنگ در کتابها غیرواقعیتر شدند که می-تواند نشاندهنده کاهش آشنایی هنرمندان با این ساز بود. «در رسالات موسیقی دوره صفوی اطلاعات چندانی از سازها بر خلاف دورانهای گذشته وجود ندارد و مؤلفان فقط به ذکر اسامی سازها بسنده کردهاند» (رهبر، ۲۹:۱۳۹۰).
بررسی نگارههای این دوره نشان میدهد که چنگ ایرانی احتمالاً کارکردی انحصاری در موسیقی مجلسی دربار داشته و عمدتاً در فضای اندرونی و بیشتر توسط بانوان درباری به اجرا در میآمده است.
تحلیل جایگاه چنگ در دربار صفوی نشاندهنده دورهای انتقالی و رو به افول برای این ساز کهن ایرانی است. در ابتدای عصر صفوی، چنگنوازی به عنوان استمرار سنتهای موسیقایی دوره تیموری همچنان در محافل درباری رواج داشت اما با گذر زمان و تشدید محدودیتهای مذهبی، بهویژه از دوران شاه تهماسب، چنگ به تدریج از فضای عمومی به اندرونی و مجالس خصوصی زنانه محدود شد. فقدان توصیفات دقیق در رسالات موسیقایی این دوره و غیرواقعیتر شدن تصاویر چنگ در کتب مصور پس از سال ۱۶۰۰ میلادی، همگی بیانگر افول جایگاه این ساز در نظام موسیقایی رسمی است
جایگاه اجتماعی چنگنوازان زن در دربار صفوی
«عنصرالمعالی درباره موسیقی دانستن ندیمهها میگوید که در خلوتی که مطرب نمیتوانسته حضور یابد، وی میبایست نقش مطرب را ایفا کند: «باید که اندر ملاهی تو را دست بود، چیزی بدانی زدن تا مگر در خلوتی بود که مطرب را جای نبود تا بدانچه دانی وقت او خوش همی داری» (ذاکرجعفری، ۲۱:۱۳۹۶). و نیز «با توجه به تصاویر دوره صفوی در بخش بزمهای درباری که فقط شاه و نوازندگان زن حضور دارند، چه بسا بتوان گفت که برخی از نوازندگان نیز جزو کنیزکان دربار محسوب میشوند؛ اگرچه زنان دربار نیز به نوازندگی میپرداختهاند، اما به نظر نمیرسد که اینان گروهی جداگانه و حرفهای خارج از اندرون باشند» (رهبر، ۱۲۶:۱۳۹۱).
در منابع مکتوب دوره صفوی نیز «بیشتر به زنان رقصنده-روسپی اشاره شده و به نوازندگی زنان در این دوره تقریباً توجهی نشده است» (غضنفری، ۵۹:۱۳۹۶). این شواهد تاریخی نشاندهنده تحولی عمیق در جایگاه اجتماعی نوازندگان زن در دوره صفوی است. در حالی که موسیقی و نوازندگی برای زنان درباری و ندیمهها یک مهارت ضروری محسوب میشد، اما این هنر به تدریج از فضای عمومی به محیط خصوصی و اندرونی محدود گردید
برگی از خمسه نظامی مصور شده در دورهی گورکانیان هند در قرن ۱۶ میلادی
۱ نظر