بررسی نقش و معنای موسیقی در یک هیأت عرفانی معاصر تهران (۱)

بررسی نقش و معنای موسیقی در یک هیأت عرفانی معاصر تهران: مطالعه‌ای قوم‌نگارانه با رویکرد مشاهده مشارکتی

چکیده
این پژوهش با هدف تبیین معناشناختی و کارکردی موسیقی در بافت آیین‌های عرفانی معاصر ایران و با تمرکز بر شناسایی نگرش، وابستگی و سطح خودآگاهی موسیقایی اعضای یک هیأت عرفانی در تهران در سال ۱۳۹۴ انجام شده است. مطالعه حاضر از نوع کیفی و با اتخاذ رویکرد قوم‌نگارانه اجرا گردید. گردآوری داده‌ها از طریق دو تکنیک اصلی صورت پذیرفت: ۱- مشاهده مشارکتی طی یک سال حضور محقق در هیأت در نقش نوازنده که امکان ثبت دقیق کنش‌های سماعی، تعاملات و ترجیحات موسیقایی شرکت‌کنندگان را فراهم کرد ۲- مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق با مرشد هیأت دراویش سلسلۀ خاکسار زنده‌یاد سید‌محمد مداحی (با لقبِ درویش میر افضل علیشاه) و ملاقات و تعامل موسیقایی با اعضای این هیات انجام گرفت. روش تحلیل داده‌ها، تحلیل مضمون (Thematic Analysis) بود. یافته‌های پژوهش حول سه محور اصلی سامان یافت: نخست، کارکرد موسیقی به عنوان محرک و واسطه حالات عرفانی و دوم، اهمیت اجرای موسیقی به مثابه بخشی جدایی‌ناپذیر از سیر سلوک جمعی در این هیأت و سوم، سطح خودآگاهیِ موسیقایی که در میان اعضا. این مطالعه نشان می‌دهد که موسیقی در این هیأت، صرفاً یک همراهی نیست، بلکه زبان نمادین و بدنی آیینی است که فهم آن مستلزم قرارگیری در بافت اجرا و تجربه جمعی است.

واژگان کلیدی: موسیقی و سماع، تغییر موسیقایی، دروایش، عرفان و موسیقی، دراویش خاکسار

مقدمه
جامعه دراویش بزرگترین اقلیت مذهبی ایران محسوب می‌شوند که فرهنگ این جامعه حتی فراتر از مرزهای ایران، از هند تا قاره آفریقا نیز دیده می‌شود. (لطفی، ۱۳۸۶) این جامعه به طور کلی دارای فرهنگی خاص است که بر پایه «ریاضت و طریقت» شکل گرفته است و افراد این جامعه عمومآ با پیروی از یک مرشد به مسلک درویشی (که در تقریبا تمام فرهنگ‌ها به معنای گدایی است) در می‌آیند. تقریبا در تمامی فرقه‌های دراویش با موسیقی و رقص (یا همان «سماع») برخورد می کنیم (نقره‌چی، ۱۳۸۶) که این موسیقی و رقص در فرهنگ های مختلف تفاوت اساسی دارد.

اجرای مراسم سماع با همراهی موسیقی در جمع های عرفانی، یکی از سنت‌های باستانی فرهنگ ایرانیان و بعضی کشورهای همجوار این سرزمین است. چنین مجامعی در شهرهایی که سنت قوی‌تری در برپایی اینگونه محافل دارند، امروز هم بیشتر دیده می‌شود. امروز هم با وجود محدودیت‌های مختلفِ دولتی و غیردولتی برای برپایی چنین جمع‌هایی، هنوز این مجالس مخصوصآ در اعیاد مذهبی به صورت انگشت شمار در پایتخت ایران برگزار می‌شود. هرچند دیگر تا حد زیادی عمومیت خود را از دست داده و به جمعی خصوصی و مشابه یک میهمانی تبدیل شده است.

نقش محوری موسیقی در آیین‌های عرفانی غیر قابل انکار است و نه تنها از نگاه خارجی (اتیک) بلکه از دید اعضای این اجتماعات (امیک) نیز این واقعیت تایید می‌شود. شرکت‌کنندگان در این مراسم برای موسیقی به طور خاص، ارزش و جایگاه خاصی قائل هستند و موسیقی را در خوداگاه خود، احساس کرده و ارج می گذارند. (اکبرزاده، ۱۳۸۶)