پژوهش دربارۀ ساختار و اجرای فواصل موسیقایی ایران (۴)

صفی‌الدین عبدالمؤمن بن ابی‌المفاخر یوسف بن فاخر اُرمَوی (۶۱۳ ق ارومیه- ۶۹۳ ق بغداد)
صفی‌الدین به عنوان بنیان‌گذار این مکتب، نظم نوینی در مبانی نظری موسیقی سرزمین های اسلامی ایجاد کرد. دستان بندی عود نزد ایرانیان و اعراب تا ظهور صفی الدین مبداء گام بالقوه است و هدف غایی صفی الدین به عنوان پایه گذار این مکتب اصلاح مواضع بی قاعده پرده وسطی بوده است و بر اساس تنبور خراسانی گام بالقوه ۱۷ نغمه‌ای خود را معرفی کرد، گامی که متشکل از لیما و کما است.

جدول استخراجی از محاسبات فارمر در ابتدای کتاب شرح ادوار و همچنین نمودار احساسی فواصل گام بالقوه توسط خسرو مولانا در مقاله «نمودار احساسی فواصل» رسم شده است.

جدول شماره ۱: محاسبه نغمات بر اساس فرکانس هر نغمه با نت مبنای دوی میانی معادل ۲۶۱. ۶۳ هرتز

صفی الدین	نام نغمه	فرکانس (هرتز)
1	ب	275/59
2	ج	290/30
3	د	294/35
4	ه	310/06
5	و	326/60
6	ز	331/16
7	ح	348/83
8	ط	367/44
9	ی	387/05
10	یا	392/46
11	یب	413/40
12	یج	435/46
13	ید	441/54
14	یه	465/10
15	یو	489/91
16	یز	516/06
17	یح	523/26
18	یط	551/17
19	ک	580/58
20	کا	588/69
21	کب	620/10
22	کج	653/19
23	کد	662/31
24	که	697/65
25	کو	734/88
26	کز	774/09
27	کح	784/90
28	کط	826/78
29	ل	870/90
30	لا	883/05
31	لب	930/17
32	لج	979/81
33	لد	1032/09
34	له	1046/50

جدول شماره ۲: فرکانس نغمه مبنا و دیگر نغمات و فاصله بین هریک از نغمه مبنا

صفی الدین ارموی
	I2	I1	cent
1	275/59	261/63	90
2	290/30	261/63	180
3	294/35	261/63	204
4	310/06	261/63	294
5	326/60	261/63	384
6	331/16	261/63	408
7	348/83	261/63	498
8	367/44	261/63	588
9	387/05	261/63	678
10	392/46	261/63	702
11	413/40	261/63	792
12	435/46	261/63	882
13	441/54	261/63	906
14	465/10	261/63	996
15	489/91	261/63	1086
16	516/06	261/63	1176
17	523/26	261/63	1200
18	551/17	523/25	90
19	580/58	523/25	180
20	588/69	523/25	204
21	620/10	523/25	294
22	653/19	523/25	384
23	662/31	523/25	408
24	697/65	523/25	498
25	734/88	523/25	588
26	774/09	523/25	678
27	784/90	523/25	702
28	826/78	523/25	792
29	870/90	523/25	882
30	883/05	523/25	906
31	930/17	523/25	996
32	979/81	523/25	1086
33	1032/09	523/25	1176
34	1046/50	523/25	1200

نمودار احساسی فواصل گام بالقوه صفی الدین اُرمَوی

عبدالقادر مَراغی (۸۳۸-۷۵۴ ه. ق)
آخرین موسیقیدان مکتب منتظمیه و پیرو و منتقد آراء صفی الدین است و برموسیقی عثمانی بسیار تاثیر گذاشته است. دوران حیات عبدالقادر مقارن با حمله تیمور بود با یورش تیمور و فتح آذربایجان و بغداد توسط او عبدالقادر مانند دیگر هنرمندان به سمرقند پایتخت تیموریان منتقل شد. پیش‌تر در مقاله ای با عنوان «ساختارگام بالقوه در موسیقی دوران تیموری» نوشته هومان اسعدی در خصوص شیوه های مختلف دستان بندی در رسالات عبدالقادر مراغی ارائه شده است که منجر به شکل گیری سه گام بالقوه می‌شود. «گامی تحت عنوان گام بالقوه ی «صفی الدین دو7» نیز توسط خسرو مولانا (مجموعه درس‌گفتارها و پژوهش‌های انتشار نیافته) ارائه شده که عنوان گام بالقوه ی «مراغی دو7» به دلیل شباهت این دو گام به یکدیگر مورد استفاده قرارگرفته است» (اسعدی ۱۳۸۱).

تنها تفاوت آن با گام بالقوه صفی الدین تنها در نغمه یز می‌باشد (۱۱۷۶ سِنت موسیقایی نغمه یز گام بالقوه صفی‌الدین و نغمه یز در گام بالقوه عبدالقادر برابر با ۱۱۱۰ سِنت موسیقایی است. مابقی نغمات در هر دو گام بالقوه یکسان هستند.)

جدول شماره ۱: فرکانس نغمه مبنا و دیگر نغمات و فاصله بین هریک از نغمه مبنا

عبدالقادر مراغی دو7
	I2	I1	cent
1	275/59	261/63	90
2	290/30	261/63	180
3	294/35	261/63	204
4	310/06	261/63	294
5	326/60	261/63	384
6	331/16	261/63	408
7	348/83	261/63	498
8	367/44	261/63	588
9	387/05	261/63	678
10	392/46	261/63	702
11	413/40	261/63	792
12	435/46	261/63	882
13	441/54	261/63	906
14	465/10	261/63	996
15	489/91	261/63	1086
16	496/75	261/63	1110
17	523/26	261/63	1200

نمودار احساسی فواصل گام بالقوه عبدالقادر مَراغی با عنوان «دوهفت»

مکتب دستگاهی ایران با گام بالقوه علینقی وزیری بر روی ساز تار معرفی و محاسبه شده است.