پژوهش دربارۀ ساختار و اجرای فواصل موسیقایی ایران (2) – گفتگوی هارمونیک

مکتب اسکولاستیک بغداد
بنا بر گفته محسن حجاریان درباره مکتب اسکولاستیک: «با فروپاشی سلطه ساسانی، پاره‌هایی از عناصر موسیقی ایرانی، چه از نظر تئوریک و چه از نظر اجرایی، به دمشق و بغداد انتقال یافت. مکتب اسکولاستیک بغداد یا مکتب مدرسی (۳-۷ هجری قمری) با بهره‌گیری از تئوری موسیقی یونان باستان برای تشریح موسیقی، به همت موسیقیدان برجسته چون الکندی و ابن المُنَجم و فارابی و ابن سینا پایه گذاری شد» (حجاریان ۱۳۹۳).

نکته حائز اهمیت این است که تمامی دانشمندان و موسیقیدانان مذکور دستان بندی خود را بر روی ساز عود انجام داده‌اند.

یعقوب بن اسحاق الکِندی مشهور به فیلسوف عرب ( ۱۷۷ ق- ۷۹۰ م بصره)
وی اولین گام بالقوه را در مکتب اسکولاستیک معرفی کرده است. به دلیل سرمشق قرار گرفتن گام ایشان برای موسیقیدانان ایرانی و استفاده از اصطلاحات فارسی مانند دستان، زیر و بم وهمچنین اشاره به عود نوازی ایرانیان در رسالاتش برای موسیقیدانان ایرانی و پس از خود دارای اهمیت است. از دلایل دیگر در باب اهمیت آراء الکندی به عنوان قدیمی‌ترین ماخذی که فواصل را برسیم‌های عود نامگذاری می‌کند در سده‌های نخستین هجری و در مراکز مهم اسلامی می‌توان اشاره کرد. اساسا کِندی نخستین کسی است که در آثارش برای نشان دادن نغمه ها از حروف ابجد استفاده کرده‌است.

ما بر اساس نغمات و محاسبه هر یک برحسب سِنت، در مقدمه شرح ادوار، تصحیح تقی بینش و کتاب شناخت موسیقی ایران نوشته تقی بینش استخراج داده‌ها را انجام داده‌ایم.

جدول شاخص اندازه‌گیری گام بالقوه الکِندی محاسبات فارمر است. در تاریخ الموسیقی الشرقیّه سلیم الحلو ص ۲۸۶ ص ۱۳۷ شناخت موسیقی، نکته مهم در این جدول پرداختن فارمر به نغمه زائد یا مجنب سبابه است که یکی از دستاوردهای کندی ذکر این فاصله است.

جدول شماره ۱: ترتیب نغمات ۱۲ گانه روی سیم های عود که الکندی نغمه مبنا را نغمه لا گرفته است:

بم	مثلث	مثنی	زیراول	زیر ثانی
ا	و	ک	د	ط
ب	ز	ل (اکتاو اول)	ه	ی
ج	ح	ا	و	ک (اکتاو دوم)
د	ط	ب	ز	ا
ه	ی	ج	ح	ب
و	ک	د	ط	ج

جدول شماره ۲: فاصله نغمات از نغمه مبنا به سِنت موسیقایی:

انف سیم‌ها	792حاد – زیر ۲۹۴ – مثنی996 – مثلث498 – 0بم
زاید	90
مجنب	114
سبابه	204
وسطی	294
بنصر	408
خنصر	498
زاید	588
مجنب	612
سبابه	702
وسطی	792
بنصر	906
خنصر	996
زاید	1086
مجنب	1110
سبابه	1200
وسطی	90
بنصر	204
خنصر	294
زاید	384
مجنب	408
سبابه	498
وسطی	588
بنصر	702
خنصر	792
زاید	889
مجنب	906
سبابه	996
وسطی	1086
بنصر	1200
خنصر	90

جدول شماره3: محاسبه نغمات بر اساس فرکانس هر نغمه با توجه به نغمه لا که ۴۴۰ هرتز است.

اسحاق کندی		نام نغمات بعد از نغمه لا که نغمه مبناست	فرکانس (هرتز)
1		زائد	463/48
2		سی بمل	469/95
3		سی بکار	495/03
4		دو	521/44
5		دو دیز	556/93
6		ر	586/65
7		زائد	617/96
8		می بمل	626/58
9		می	660/02
10		فا	695/24
11		فادیز	742/56
12		سل	782/18
13		زائد	823/92
14		لابمل	835/42
15		لا	880/00
16		زائد	926/96
17		سی بمل	990/05
18		سی بکار	1042/88
19		دو	1098/53
20		دو دیز	1113/87
21		ر	1173/30
22		زائد	1235/91
23		می بمل	1320/03
24		می	1390/47
25		فا	1470/60
26		فادیز	1485/12
27		سل	1564/36
28		زائد	1647/84
29		لابمل	1760/00
30	لا		1853/92

جدول شماره ۴: فرکانس نغمه مبنا و دیگر نغمات و فاصله بین هریک از نغمه‌ها

	فرکانس نغمات	فرکانس نغمه مبنا	فاصله هر نغمه از نغمه مبنا به سِنت موسیقایی	فاصله بین نغمات به سِنت موسیقایی
1	463/48	440	90	90
2	469/95	440	114	24
3	495/03	440	204	90
4	521/44	440	294	90
5	556/93	440	408	114
6	586/65	440	498	90
7	617/96	440	588	90
8	626/58	440	612	24
9	660/02	440	702	90
10	695/24	440	792	90
11	742/56	440	906	114
12	782/18	440	996	90
13	823/92	440	1086	90
14	835/42	440	1110	24
15	880/00	440	1200	90
16	926/96	880	90	90
17	990/05	880	204	114
18	1042/88	880	294	90
19	1098/53	880	384	90
20	1113/87	880	408	24
21	1173/30	880	498	90
22	1235/91	880	588	90
23	1320/03	880	702	114
24	1390/47	880	792	90
25	1470/60	880	889	97
26	1485/12	880	906	17
27	1564/36	880	996	90
28	1647/84	880	1086	90
29	1760/00	880	1200	114
30	1853/92	1760	90	90

نمودار احساسی فواصل گام بالقوه الکِندی

فارابی (ابونصر محمد) (259ق-874م فاراب ماوراءالنهر 339ق= 950م دمشق)

نخستین مولف آثار مهم موسیقایی بعد از اسلام و نوازنده طراز اول عود که جایگاه فواصل را روی وتر عود به خوبی مشخص می‌کند. پایه‌گذار مکتب اسکولاستیک بغداد و لقب وی معلم ثانی است.

فواصل در موسیقی