امین ماسوری
۴. لحظۀ آشکار شدن
هر اثر هنری که در خفا خلق میشود، روزی باید به دنیا بیاید؛ لحظهای که هم شیرین است و هم تلخ. شیرین از آنرو که هنرمند ثمرۀ سالها رنج خود را به تماشا میگذارد، و تلخ از آنرو که ممکن است به معنای پایان کار باشد. از نمایشگاههای ناگهانی گرفته تا انتشار زیرزمینی کتابها، هرگونه «آشکار شدن»، تولدی دوباره برای اثر است. آدورنو بر همین مفهومِ «شدن» تأکید دارد؛ اثری که هرگز تمامشده نیست و همواره در حال گشوده شدن به روی مخاطب است.
۵. آثاری که هرگز دیده نشدند
بخش تلخ ماجرا، روایت آثاری است که در خفا ماندند و با همان خفا به خاک سپرده شدند؛ نقاشیهایی که در کورهها سوختند و دستنوشتههایی که نابود شدند. شاعری میگفت: «مجموعهای چهلقطعهای را که حاصل هفت سال عمرم بود، در حیاط خانه آتش زدم. صبح که خاکسترها را جمع میکردم، فهمیدم بخشی از خودم هم خاکستر شده است.» این آثار، بخشِ پنهان اما مؤثرِ تاریخ هنرند. به تعبیر آدورنو، هنر با حفظ سکوت در برابر جهانِ دروغ، تصویری منفی از جهانی ترسیم میکند که در آن زیبایی مجالِ ظهور نمییابد.
۶. شبکاری؛ میراثی برای فردا
چرا باید خلق کرد، وقتی ممکن است هیچکس نبیند؟ پاسخ در نگاهِ هنرمندانی است که برای «فردا» میآفرینند. برای نسلی که خواهد آمد و خواهد پرسید «شما در آن روزگار چه کردید؟»
عکاسی که سالها در پنهان و یواشکی از تظاهرات عکس میگرفت، میگفت: «من برای روزنامهها عکس نمیگرفتم، برای تاریخ عکس میگرفتم.» این رسالتِ هنرمندِ شبکار است، حفظ حافظۀ تاریخی یک ملت در تاریکترین لحظات. آدورنو که خود تجربۀ تلخِ تبعید و فاشیسم را از سر گذرانده بود، باور داشت هنر اصیل، حتی در انزوا، سندی از رنج است. او در دیالکتیک روشنگری (۱۹۴۷) هشدار میدهد که هنر برای حفظِ خودآیینی در برابر «صنعت فرهنگ»، راهی جز استقامت و حفظ فاصله ندارد.
نتیجهگیری
شبکاری یک سبک زندگی و یک راهِ مقاومت است. هنرمندی که در خفا خلق میکند، هر شب با این پرسش به خواب میرود که «آیا فردا کسی این را پیدا خواهد کرد؟» و هر صبح با این امید بیدار میشود که «شاید روزی…». این هنرمندان، قهرمانان گمنام تاریخاند؛ آنها که در زیرزمینها بند از پای جان گسستهاند و آزادترین انسانهای روی زمیناند.
کتابنامه
آدورنو، تئودور. نظریه زیباییشناسی. ۱۹۷۰.
آدورنو، تئودور. تعهد. ۱۹۶۲.
آدورنو، تئودور و هورکهایمر، ماکس. دیالکتیک روشنگری. ۱۹۴۷.
آدورنو، تئودور. دیالکتیک منفی. ۱۹۶۶.
واژهنامه
شبکاری: فعالیت هنری در خفا، بهویژه در شب برای کاهش خطر کشف و لو رفتن.
هنر زیرزمینی: آثاری که خارج از نظارت رسمی و در شرایط غیرقانونی خلق میشوند.
خودآیینی هنر: استقلال اثر هنری از قیدوبندهای سیاسی، ایدئولوژیک و بازار.
۱ نظر