سجاد پورقناد
گفتمانهای موسیقی ایران
تحولهای موسیقی منجر به شکلگیری گفتمان مختلفی در گذر زمان میشوند. تغییرات در فرهنگ موسیقی غالباً بر اساس درک آن فرهنگ از موسیقی، تحول در ساختار اجتماعی و همچنین بر پایه نیاز درونی سیستم موسیقایی به تغییر احساس میشود، صورت میگیرد (نتل، ۱۹۸۲). به طور کلی میتوان گفتمانهای موجود در موسیقی ایران را بر اساس تبارشناسی موسیقی ایرانی به شرح جدول ۱- ۱ دانست (پورقنّاد ۱۳۹۷).
نگاه به مقوله «ابداع» در نظر گفتمانهای موسیقی ایران
از آنجایی که بحث ابداع ساختار جدید برای سازِ نی موضوع اصلی این پژوهش است، لازم است تا نظرات هر یک از سه گفتمان اصلی را پیرامون بحث ابداع ذکر کنیم. دیدگاه اصلی گفتمان «موسیقی کلاسیک بینالمللی» در این حوزه، الزام تثبیت کلیات و جزئیات موسیقی دستگاهی و نفی پیشرفت در آن است (همان). این موضوع تا آنجا قابل بسط است که حتی رسمیّت موسیقی دستگاهی مورد پذیرش نیست که مصداق آن را میتوان در حذف برنامههای موسیقی ایرانی از هنرستان موسیقی (مدرسه موسیقی سابق) در زمان مدیریت غلامحسین مینباشیان جست (سروی ۱۳۸۸، ۱۰۴).
در گفتمانِ «موسیقی کلاسیک ایرانی» که علینقی وزیری آن را نمایندگی میکند، موسیقی ایرانی همانند موسیقی کلاسیک غربی قابلیت تغییر و تحول در محتوای موسیقایی و ابراز و آلات آن را دارد. گفتمان «موسیقی کلاسیک بینالمللی» چنین نظری را در مورد موسیقی دستگاهی ایران ندارد و آن را در دسته موسیقیهای «سنتی» یا «فولک» طبقهبندی میکند. گفتمان «موسیقی سنتی ایرانی»، « موسیقی دستگاهی ایران» را مبرا از هرگونه تغییر میدانند و آن را تکاملیافته و بدون نیاز به تغییرات اساسی میپندارد (پورقنّاد ۱۳۹۷).
در آخر خردهگفتمانِ «تجدد بر اساس سنت موسیقی ایرانی» که سنتزی از مکتب وزیری و جنبش احیا بود در سالهای پس از انقلاب پدیدار میشود. این خردهگفتمان با تحولاتی در موسیقی ایرانی بر اساس چهارچوب سنتهای قاجاری (و در دهۀ ۸۰ شمسی بر اساس سنتهای موسیقی تیموری) موافق بود. اولین نسل نمایندگان این گفتمان بیشتر از هنرآموختگانی بودند که هم در هنرستان موسیقی ملی و هم در مرکز حفظ و اشاعه یا دانشگاه تهران تحصیل کرده بودند. در واقع در پی تغییر نظر عوامل گفتمان موسیقی سنتی و گرایش به گفتمان مکتب وزیری، خردهگفتمان نوظهور تجدد بر اساس سنت موسیقی ایرانی به وجود میآید که نمودی از «جداشدگی» در این گفتمان است (همان، ۱۳۵).
هژمونی گفتمانها
علیرغم همزمانی گفتمانهای مختلف در بازههای زمانی گوناگون، چیرگی و هژمونی گفتمانهای پیشگفته در طی زمان تحت تأثیر شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و البته بر اساس سیاستگذاری مسئولان فرهنگی و هنری کشور با تغییر همراه بوده است. در سال ۱۳۱۷ و به فرمان رضا شاه پهلوی، برنامه راهاندازی «اداره موسیقی کشور» در وزارت فرهنگ تحت ریاست غلامحسین مینباشیان داده شد. این برنامه با محتوایی ششبندی، حاکی از نگاه مطلق به موسیقی غربی دنیای معاصر آن زمان بوده است. بدین ترتیب گفتمانی که در دوران سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۲۰ بیشترین هوادار و تأثیرگذاری را در میان متخصصان موسیقی داشت، گفتمان موسیقی کلاسیک بینالمللی (هواداران مینباشیان) بوده است. با این حال، هواداران گفتمان وزیری نیز اندیشههای او را در همین سالها دنبال میکردند (همان).
۱ نظر