طراحی و توسعه تیونر برای موسیقی کلاسیک ایرانی (۸)

ما برای بخش اصفهانِ گرایلی در دستگاه شور، به طور خاص از حداقل این دامنه بهره گرفته ایم و آن را بسته به شاهدهای مختلف درآمد دستگاه، با نمادهای (♮- min) و (♯- min) نشان داده ایم. البته در خود آواز اصفهان مانند دیگر جاها، کل محدوده مجاز برای کوک به کاربر نشان داده می شود.

در بخش بعدی، فواصل این نغمه‌ها در دستگاه ها و آوازهای گوناگون ارائه خواهد شد.

۴-۱- اختلاف نغمه ها از نت های گام ۲۴ ربع پرده ای مساویِ وزیری
این بخش میزان اختلاف نت ها را از نظام ۲۴ ربع پرده ایِ وزیری ارائه می‌دهد. در همه جا نغمه سل به‌عنوان مبدا مختصات با اختلاف صفر در نظر گرفته شده و همه فواصل دیگر نسبت به آن محاسبه شده‌اند. با این هدف که برای تغییر کوک سازها از یک دستگاه به دستگاه دیگر، کمترین تعداد نت‌ها نیاز به تغییر کوک داشته باشند می‌بایست یک نت را پایه (با اختلاف صفر) در نظر بگیریم و بقیه نت ها را در همه دستگاه‌ها نسبت به آن بسنجیم. برای این کار می‌توانستیم هر نتی را انتخاب کنیم؛ اما از آنجایی که معمولا آموزش ردیف با دستگاه شور آغاز می‌شود و دستگاه شور اهمیت خاصی دارد و به نوعی کوک پایه سازها، به ویژه سازهایی که هر نت آنها بصورت جداگانه کوک می شوند، مانند سنتور، معمولا کوک دستگاه شور است؛ ما شاهدِ درآمدِ دستگاهِ شورِ راست کوک را که نت سل می باشد، برای این کار برگزیدیم و در همه دستگاه‌ها، اختلاف نت سل، صفر است.

با این کار اگر کسی مثلا سازش را برای شور سل کوک کرده باشد و سپس بخواهد دستگاه دیگری را کوک کند تنها نیاز به تغییر یک یا دو نت دارد. اما اگر نتِ با اختلاف صفر را شاهد هر دستگاه می‌گرفتیم، بخاطر ایجاد اختلاف چند سنتی آن در دستگاه های متفاوت، کاربر ناچار می گشت کوکِ کل ساز را برای اجرای دستگاه دیگر تغییر دهد. مثلا در شور سل با صفر کردن سل، نت فا حدود ۴ سنت پایین‌تر از تامپره می‌شود و بعد اگر بخواهیم کوک را به ماهور فا تغییر دهیم نیاز می‌شود کاربر کوک کلی ساز را حدود ۴ سنت بالا بیاورد تا فا (شاهد دستگاه ماهور)، صفر شود.

جدول ۵ مقادیر اختلاف در نظام‌های کوک طلایی و فرهت را به واحد سِنت نشان می‌دهد. همچنین، برای تکمیل ساختار این دو نظام، چند نت خاص به هرکدام اضافه شده‌اند؛ از جمله:
• فا سُری: در نظام طلایی، به‌منظور اجرای بخش بیات اصفهان از گوشه گرایلی در شور «ر»، این نت نقشی معادل سی کُرن در شور سُل را دارد که طلایی برای همین گوشه استفاده کرده است.
• فا دیز: در نظام فرهت، برای اجرای گوشه چهارگاه در همایون سل (لاکرن) و همچنین گوشه حصارِ چهارگاه دو افزوده شده است.

جدول ۶ شامل مقادیر اختلاف ها در مرجع کیانی است. برای نغمه های وسطی زَلزل، هر دو مقدار حداقل و حداکثر ارائه شده‌اند. در تیونر نیریز، مقدار میانگین این بازه به‌عنوان مقدار پیش‌فرض تنظیم شده است. این بدان معنی نیست که لزوما باید این نت ها با مقدار میانگین کوک شوند. بازه کامل وسطای زَلزل مطابق شکل ۱ در صفحه تیونر نمایش داده می‌شود. این بازه مقدار ۲۹.۸۱۳ سنت را دارد که از ۱۴.۹۰۶۵- سنت تا ۱۴.۹۰۶۵+ سنت در دو طرف میانگین امتداد دارد.