بهروز گرانپایه
همین امروز سراغ برجستهترین نوازندۀ کمانچه را باید در پنجۀ سحر انگیز مسیو هایک ارمنی در چهارگاه و اصفهان پیگرفت و عالیترین نمونههای اجرای تار زند و کمانچه را در همۀ دستگاههای شناخته شده در جمهوری آذربایجان جستجو کرد. بیهیچ گمانی دستگاه سه گاه قفقاز یکشبه در یک معجزه پدیدار نگردیده و سنتورنوازان بینام و نشان که صادق خان سرور الملک را آموزش دادهاند، به سنتهایی پیشینه دارتر از دویست سال گذشته پیوند داشتهاند.
خانوادۀ علی اکبر فراهانی و فرزندان و نوادگانش نیز یکباره و به ناگهان به کاخ ناصرالدین شاه نزول اجلال نکردهاند. پیشینه و آغازگاه هنر یگانهای که به دست مضراب و انگشت گذاریهای اسطورهایِ علی اکبرخان فراهانی بروز کرده، پنجههای پرهنری که تار معروف دست علیاکبر فراهانی به نام قلندر را آفریده نیز، دریغا بر ما پوشیده است.
اگر دستگاههای ضبط صدا با آن کارکرد بسیار ابتدایی و نادقیقاش نبود، اینک ما از شیوه و شگردهای نوازندگی فرزندان خاندان فراهانی مشهور به «خاندان هنر» بیبهره میماندیم. برای ما روشن نبود که سنتورخان و اسمعیل خان، میرزا اسدالله و حاجیخان چگونه مینواختهاند. موسیقی نواحی ایران که همچنان گذشته تنها با اندک دگرگونیها هنوز همچنان جاذبه و شور خود را بی وقفهای ادامه دادهاند، گفتاری دیگر است و باید به همت پژوهشگران موسیقی خلقها پیگیری شود.
این راه با ظهور پروفسور هرمز فرهت گشوده شده، باید به همت معاصرین گسترش یابد. پس از این پیشگفتار ناکامل، شایسته است ببینیم که پیشتازان تدوین و تأسیس موسیقی و ساز تراشی نوین چه کسانی بوده و از کجا آغاز کردهاند. از روزهای پایانی حکومت قاجار و همزمان با جنبش بیسابقۀ مشروطه زمزمههایی با تکیه بر شعر و ادبیات، موسیقی و تآتر هم سنگ با جنبش پویای مشروطیت آغاز شد.
جامعۀ شهرنشین ایران در التهاب این جنبش تواناییهایی بیسابقه از خود نشان دادند. «انجمن اخوت» به همت برترین نوازندگان و خوانندگان، همچنین سرایندگان بیدار و آگاه آن روزگار نخستین پایههای موسیقی بیرون از کاخهای سلطنتی و خانههای مجلل اغنیا را پایه گذاری کردند. نامهای؛ درویش خان، حسینخان اسمعیل زاده، صادقخان سرورالمک، عارف قزوینی و دیگرانی که ما نامهایشان را نمیدانیم، در آن آغازهها ثبت شده و نشانهای از جنبش ترقیخواهانه و کمالگرایانه برخاسته از جنبش ملی را همراه داشتهاند.
پیامدهای آن خاستگاه، دست آوردهایی بیسابقه در پی داشت که موسیقی ایرانی امروز را گستردهاند. بر فراز آن خیزش پربار هنری، نام علینقی وزیری جایگاهی ویژه دارد. پرداختن به نوع (ژانر) هنری، روش نوازندگی، نگرش هنری و تأثیر اجتماعی آن را میتوانید در کتاب تاریخ موسیقی ایران تحقیق و بررسیهای استاد بزرگ هنر موسیقی ایرانی روح الله خالقی پیگیری کنید.
از جملۀ کارهای بزرگ وزیری پایه گذاری روش تدریس و انتقال هنر از استاد به شاگردان با سیستم علمی مدرن، تلاش برای ارتقای موسیقی ایرانی از تکصدایی به چند صدایی تا رسیدن به «فوگ»، «کنتراپوان»، سازبندی برای تحقق ارکستراسیون مدرن، همزمان با حفظ جان مایۀ هنر ملی را میتوان مهمترین دستآورد تلاشهای او به شمار آورد.
برای رسیدن به چنین هدف والا داشتن مدرسه، هنرآموز، منبع تأمین مالی و پیش از همه تدارک ساز بود. هنرمند وطنپرست با دستان خالی، تنها با تکیه برارادۀ شحصی و همت دوستان و شاگردانش به پایه گذاری «هنرستان موسیقی» توفیق یافت. از آن به بعد فرهنگ واژگانی نو نیز برای نام گذاری، ادبیات موسیقی، اصطلاحات هنری، بررسی و نقد هنر موسیقی به کوشش وزیری رایج شد.
۱ نظر