سجاد پورقناد

من قرآن می خوندم و مرشد زورخونه بودم، زورخونه داشتم و قهرمان کشور بودم… ذبیحی با من بود و به زورخونه من میومد و ورزش می‌کرد، با هم قرآن می‌خوندیم… من از میدون حر می‌خوندم تا میدون انقلاب، بدون هیچ میکرفن این همه می‌خوندم و راه می‌رفتم بعد برمی‌گشتم به میدون حر؛ وقتی می‌رسیدم به حر تازه سینم گرم می‌شد! از ۱۵ سالگی هم تازه سیگار می‌کشم، هنوزم می کشم!

در طول ماه‌های گذشته، در هر دیدار و محفلِ درویشان، ما به اجرای برنامه‌های موسیقایی متنوعی می‌پرداختیم و تأثیرِ متفاوتِ سبک‌های گوناگون آهنگسازی را بر این جمع آزموده و محک می‌زدیم. این جلسات، ما تاثیرپذیری دراویش را مخصوصاً به قطعات معاصر موسیقی ایرانی با دقت زیر نظر داشتیم، محک می‌زدیم و تأثیر آن را بر چهره‌ها، حالات و حتی حرکات حاضرین می‌سنجیدیم. در ابتدا تصور ما این بود که با افرادی برخورد خواهیم داشت که از فضای موسیقی دستگاهیِ روز دور هستند و تنها علاقمند به موسیقی‌های شناخته شده با عنوان «عرفانی» هستند، در حالی که اینطور نبود و آنها چه در زندگی شخصی و چه علایق موسیقی، تفاوت چندانی با دیگر شهروندان تهران نداشتند.

در پایان این بخش از مراسم، دراویش مشغول گفتگو با مرشد خود شدند. من و دوست نوازنده‌ام نیز با یکی از دراویش مشغول گفتگو شدیم؛ در آن اتاق چند نفر از دروایش هم بودند، بعد از چند دقیقه دوباره مرشد وارد آن اتاق شد تا با دراویش گفتگو کند ولی به خاطر وجود ما ترجیح داد به رسم ادب از ما درخواست خروج از اتاق را نکند و در نتیجه خطاب به مریدان گفت: «آقایان فقرا تشریف بیارید بیرون»… (شنیدن این جمله برای من و دوستم کمی طنزآمیز بود چراکه همان دوست ما اتفاقاً طلافروشی متمول به شمار می‌رفت). مریدان بدون هیچ مکثی با احترامات خاصی اتاق را ترک کردند.

پس از پایان قطعه، من سه‌تار را در همان مایه کوک کردم و با همان وزن قطعه‌ای تازه‌ را آغاز نمودم. این انتقال آنچنان آرام و طبیعی بود که گویی قطعه‌ای واحد در دو قسمت اجرا می‌شد و هدفم حفظ آن حال و هوای عرفانی و خلسه‌آوری بود که در فضای مجلس جاری شده بود.

من به همراه دوستم در همان صف وارد اتاق شدیم و بدون دست بوسی یا ابراز ارادت شدیدی به صورت عادی با مرشد، سلام و احوال پرسی کردیم؛ او نیز بدون تکلف و با روی باز ما را پذیرفت و کنار خود نشاند. در این اتاق تنها مردان بودند و در اتاق دیگری نیز بانوان جمعی داشتند. دور اتاق همگی روی زمین بر یک تشک نشستیم و دروایش و افراد عادی سئوالاتی را از مرشد پرسیدند. سئوالات بیشتر فقهی و اسلامی بود.

طریقه‌ خاکساریه از جمله فرقه‌های صوفیانه است که از دورۀ صفوی به بعد در ایران گسترش یافته است. نام آن احتمالاً از نام برخی مشایخ اولیه مانند بابا داوود خاکی یا مفهوم خاکساری (به معنای فروتنی) گرفته شده‌ است. با این حال، اطلاعات تاریخی روشنی درباره خاستگاه و شکل‌گیری اولیۀ آن وجود ندارد؛ چرا که بیشتر اعضای این طریقه از توده‌های مردم بودند و مشایخ آن نیز معمولاً در تقیه و گمنامی به سر می‌بردند. همین امر سبب شده است تا پژوهشگران نظریات مختلفی درباره ریشه‌های آن ارائه دهند؛ برخی آن را ادامۀ گروه‌هایی مانند حروفیان و نقطویان یا حتی دوره‌گردان مانوی بدانند و برخی دیگر نیز با توجه به نسبت «جلالی» منسوب به آن، خاکساریه را انشعابی از طریقه‌ جلالیه (شاخه‌ای از سهروردیه) قلمداد کنند.