شیوه ای برای نت نویسی سیستمهای میکروتونال ۱۲ قسمتی (I)

موسیقی میکروتونال بر اساس فواصل کمتر یا بیشتر از ترکیبات پرده و نیم پرده شکل می گیرد. این فواصل متنوع بوده و اندازه های گوناگون را شامل می شوند. همچنانکه امروزه برای نشان دادن تغییر فاصله به اندازه نیم پرده از علائم “بمل” و “دیز” استفاده می شود، برای نشان دادن فواصل میکروتونال نیز علائم عرضی متفاوت ابداع شده است. به هنگام مطالعه نوشته های مرتبط با میکروتونالیته با انبوهی از مدلهای پیشنهادی برای نوشتار موسیقی مواجه می شویم. تعدد مدلها گویای عدم اتفاق نظر برای ابداع علائمی واحد است. دلیل این مسئله می تواند تاکید بر دقت در تعیین اندازه فاصله یا اعمال سلیقه شخصی فرد ارائه دهنده علامت باشد. مثالی از این مورد تفاوت علائم ربع پرده در دیدگاههای مختلف است:
منبع: “QUARTER TONES” نوشته دون الیس (Don Ellis)
(microtonaltrumpet.com)
(a)

از طرفی کاربرد این علائم عرضی درجائی که اندازه اکثر درجات تغییر یافته یا تنوع گوناگونی از فواصل به کار می رود گاهی اوقات باعث شلوغی بیش از حد نت نوشته شده می گردد:
نمونه ای نت نویسی به شیوه نت نویسی “Saggital”
(sagittal.org)
(b)
در برخی موارد این پیچیدگی به علت تنوع فواصل موجود در سیستم اجتناب ناپذیر است اما برای رفع این مشکل تاکنون تلاشهایی از سوی آهنگسازان و محققینی مانند “Easley Blackwood” و “Wesley Woolhouse” و “Rudolph Rasch” برای ساده سازی نوشتن موسیقی برای بعضی از سیستمهای فواصل پرده میانه (Meantone) صورت گرفته است. این ۳ نفر روشی را برای استفاده از علائم عرضی نیم پرده ای در نت نویسی ارائه داده اند.

بررسی علائم فواصل میکروتونال در سیستمهای کوک پرده میانه (Meantone)
همچنانکه در مقدمه ذکر شد تعدادی از آهنگسازان در زمینه ساده سازی نت نویسی میکروتونال تلاش کرده اند. به عنوان مثال درسیستمهای کوک “پرده میانه” که بر اساس چرخه فاصله پنجم شکل می گیرند، نت نویسی رایج به گونه ای متفاوت به کار گرفته می شود. در این سیستمها که اصطلاحا سیستمهای منفی (Negative systems) نامیده می شوند، فاصله پنجم به اندازه کسری از کمای سنتونیک (syntonic-comma) از فاصله پنجم طبیعی ۲/۳ کمتر می باشد. کمای سنتونیک فاصله ای معادل ۸۱/۸۰ با اندازه ۲۱٫۵۱ سنت است که تفاوت بین سوم بزرگ فیثاغورثی و طبیعی است:
در این سیستم ها نیم پرده های کروماتیک و دیاتونیک یکی نیستند و بر خلاف سیستمهای مثبت (Positive systems)(مانند سیستم فیثاغورثی که فاصله پنجم آن از فاصله پنجم معتدل ۷۰۰ سنتی بزرگتر است) نیم پرده دیاتونیک از نیم پرده کروماتیک بزرگ تر است.

در زیر به طور مختصر به ذکر سه مثال از سیستم کوک پرده میانه یا “Meantone” اشاره می شود:
سیستم کوک پرده میانه ۳/۱ کما معادل گام ۱۹ قسمتی مساوی
سیستم کوک پرده میانه ۴/۱ کما معادل گام ۳۱ قسمتی مساوی
سیستم کوک پرده میانه ۱۱/۱ کما معادل گام ۱۲ قسمتی مساوی

سیستم کوک پرده میانه ۳/۱ کما معادل سیستم ۱۹ قسمتی مساوی
در سیستم کوک پرده میانه ۳/۱ کما فاصله پنجم منفی بوده و به اندازه ۳/۱ کمای سنتونیک از فاصله پنجم ۲/۳ کمتر می باشد. با اعمال چرخه بالا رونده و پایین رونده فاصله پنجم فواصل زیر حاصل می شود:
بر خلاف سیستم ۱۲ نیم پرده مساوی در این سیستم نیم پرده های کروماتیک و دیاتونیک یکی نیستند. از طرفی در این سیستم به راحتی شیوه رایج نت نویسی انجام می شود و به هیچ گونه علامت میکروتونالی نیاز نیست. به عنوان مثال فاصله ۲۵۲٫۶۳ سنتی که از می بمل کمتر است و تقریبا معادل ر سری است با علامت D#/Ebb نمایش داده می شود.

سیستم کوک پرده میانه۴/۱ کما معادل سیستم ۳۱ قسمتی مساوی
در سیستم کوک پرده میانه۴/۱ کما فاصله پنجم همانند سیستم قبلی منفی بوده و به اندازه ۴/۱ کمای سنتونیک از فاصله پنجم ۲/۳ کمتر می باشد. بر اساس چرخه بالا رونده و پایین رونده فاصله پنجم فواصل زیر حاصل می شود:
در این سیستم نیز نیم پرده های کروماتیک و دیاتونیک یکی نبوده و به راحتی شیوه رایج نت نویسی انجام شده و به هیچ گونه علامت میکرو تونال نیاز نیست. به عنوان مثال فاصله ۱۵۴٫۸۳ سنتی که معادل ر کرن است با علامت C## یا CX نمایش داده می شود.

4 دیدگاه

  • حامد
    ارسال شده در اسفند ۲۷, ۱۳۹۳ در ۱۱:۰۸ ق.ظ

    با تشکر از مطالب مفیدتان. ولی یک ایراد کوچک به متن وارده. در سیستم پرده میانه ۱/۳ و ۱/۴، اگر اکتاو به ترتیب به ۱۹ و ۳۱ قسمت مساوی تقسیم شده باشند، تفاوت فاصله پنجم آنها با پنجم فیثاغورثی به اندازه ۱/۳ و ۱/۴ کومای سنتونیک نیست! در واقع کسری صحیح از کومای سنتونیک نمیتواند باشد و فقط می توان گفت مقدار آن به طور حدودی با یک سوم یا یک چهارم این کوما برابر است که در این صورت نیازی به نام بردن این نوع کوما نبود.
    برای مثال فرض کنید با سیستم ۱/۳ نت دو را ۱۹ بار به فاصله پنجم رساندیم که دقیقا به خود نت دو رسیدیم. به دلیل اینکه پنجمهای درست این گام باید ۱/۳ کومای سنتونیک کمتر از سیستم فیثاغورثی باشند. فرایند مشابه این سلسله ( یعنی نت سی دوبل دیز در سیستم فیثاغورث) باید ۱۹/۳ کومای سنتونیک از نت دو بیشتر باشد که نیست:
    (۱۱ ^ ۲) ^ (۱۹ ^ ۳) = (۳ / ۱۹) ^ (۸۰ / ۸۱)
    در صورت محاسبه این تساوی غلط است.
    مقدار سمت راست تساوی، نسبت سی دوبل دیز یعنی توالی نوزدهم با نت دوی بعد از آن، (با فرکانس پایین تر از سی دوبل دیز) در سیستم فیثاغورثی است.
    در سمت چپ هم به علت تصاعد هارمونیک، بین دو مقدار به جای ضرب باید توان استفاده شود.

  • حامد
    ارسال شده در اسفند ۲۷, ۱۳۹۳ در ۱۱:۱۰ ق.ظ

    با عرض پوزش در کامنت قبل بین دو پرانتز سمت راست باید علامت تقسیم قرار میدادم.

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در فروردین ۱, ۱۳۹۴ در ۱۰:۲۰ ق.ظ

    با سلام به حامد عزیز و تبریک سال نو ….. منظور از کسر کمای سنتونیک راهی برای بدست آوردن فاصله ۵ و سوم بزرگ از روی پنجم و سوم طبیعی در سیستمهای میان پرده است…. همچنینی طبیعی است که سیستمهای ۱۹ و ۳۱ قسمتی صرفا معادل سازی برای این سیستمهای میان پرده بوده و اختلاف داشته باشند با هم …. از طرفی در چرخه پنجم قرار نیست نوت دو ۱۹ بار به فاصله پنجم برسد … همواره باید فاصله پنجم را در هر سیستمی فقط ۱۲ بار چرخاند :-) تا ببینیم در اکتاو بسته میشود یا نه …… در سیستم میان پرده ۳/۱ با چرخه ۱۲ تایی پنجم به عدد
    ۶۹۴٫۷۸۶۲۳۷۷ *۱۲ = ۸۳۳۷٫۴۳۴۸۵۲۴ میرسیم که با اعمال Octave equivalency به عدد ۶۲٫۵۶۵۱۴۷۶ دست خواهیم یافت . این فاصله همان “great” (enharmonic) diesis (“diminished-2nd”) است .. یعنی اختلاف بین Ab و #G….. با اینحال این مقدار دوم کاسته در سیستم ۱۹ تایی اندازه ۶۳٫۱۵۷۸ دارد که طبیعی است چون سیستم ۱۹ تایی صرفا شبیه سازی این سیستم میان پرده هست ….

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در فروردین ۱, ۱۳۹۴ در ۱۰:۳۳ ق.ظ

    از طرفی در سیستم ۱۹ تایی مساوی هر دوم کوچک از دو فاصله augmented-prime(نیم پرده کروماتیک ) تشکیل شده و اختلافی بین diminished-2nd و augmented-prime وجود ندارد … در حالی که در سیستم میان پرده ۱/۳ این اختلاف معادل ۰٫۹۳۸۵۱۵۶۶۳ است که به آن magic-comma یا small diesis می گویند ….
    http://tonalsoft.com/enc/number/19edo.aspx

    http://tonalsoft.com/enc/m/meantone.aspx

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

در پی استعفای اعتراض آمیز علی ترابی، شهرام صارمی مدیر اجرایی سی و پنجمین جشنواره موسیقی فجر، یک روز پس انتصاب مدیر جدید دفتر موسیقی وزارت ارشاد با انتشار نامه‌ای سرگشاده از سمت خود استعفا کرد.

از روزهای گذشته…

دو مجموعه تازه برای فلوت نوازان

دو مجموعه تازه برای فلوت نوازان

مهدی جامعی – فلوت نواز ایرانی مقیم آلمان – اخیراً دو مجموعه با عنوان “هشت اثر برای فلوت و …” و “حفظ نواختن” در تهران منتشر کرد. مجموعه ء نخست، دربرگیرنده هشت قطعه برای تکنواز فلوت، دوفلوت، فلوت و سازهای کوبه ای و دو فلوت و صدای سوپرانو است به نام های : بر مزار صادق هدایت، شکایت، تضاد، دور، بر مزار فروغ فرخزاد، در سکوت، جداگانه و تهران ۱۹۹۴ که به احمد شاملو تقدیم شده است.
همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (I)

همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (I)

نوشتن درباره‌ی فلسفه، مدتی است که به مد روز بدل شده است. هر نوشته‌ی سخت‌فهمی که چند سوال (احتمالاً) بنیادی نیز در آن به بحث گذاشته شده باشد؛ جدا از رهیافتی که نویسنده برای حل آنها ارایه می‌کند یا میزان موفقیتی که به‌دست می‌آورد، فلسفه نام می‌گیرد. به وفور واژه‌ی فلسفه به جای دلیل یا هدف یا… به کار می‌رود، بی‌ آنکه در حقیقت نزدیکی‌ای میان گفتار مطرح شده و روش‌های فلسفه به عنوان یکی از بنیادی‌ترین شیوه‌های اندیشیدن بشر وجود داشته باشد. این مد شدن فلسفه باعث شده نوشته‌های کم‌مایه درباره‌ی آن زیاد شود.
رحمت‌الله بدیعی: «اگر در ایران بودم…»

رحمت‌الله بدیعی: «اگر در ایران بودم…»

رحمت‌الله بدیعی،‌ یکی از برجسته‌ترین هنرمندان موسیقی ایران، سالهاست که در هلند زندگی می‌کند. او در هنرستان عالی موسیقی (کنسرواتوار تهران) در رشته ویلن کلاسیک آموزش دیده و همچنین در زمینه موسیقی ایرانی با ابوالحسن صبا کار کرده است.
سخنرانی لئوناردو برنشتاین در مورد موسیقی آوانگارد (I)

سخنرانی لئوناردو برنشتاین در مورد موسیقی آوانگارد (I)

شاید امروز کمتر کسی از دوستداران موسیقی باشد که نام لئونارد برنشتاین، آهنگساز، رهبر ارکستر، نوازنده و نویسنده شهیر آمریکایی را نشنیده باشند. وی در سال ۱۹۷۳ شش سخنرانی در دانشگاه هاروارد برگزار کرد که «سوال پاسخ داده نشده» نام داشت. (نام قطعه ای از چارلز آیوز) و در این سخنرانیها سعی داشت از تئوریهای زبان شناسی نوام چامسکی برای تجزیه و تحلیل موسیقی استفاده کند و سپس به بررسی تاریخی موسیقی، تونالیته و دیگر مسائل از این دیدگاه می پردازد. از این سخنرانی یک فیلم، یک کتاب و یک کتاب گویا منتشر شده اند. در موخره کل این سخنرانیها، برنشتاین نظر خود را راجع به وضعیت موسیقی در دهه ۶۰ و استیل قالب موسیقی کلاسیک در آن دوره (که امروزه بیشتر به نام آوانگارد میشناسیم) و سپس به تغییراتی که در موسیقی کلاسیک بعد از آن پیش آمد اشاره میکند که در زیر ترجمه آنرا مشاهده می نمایید:
یک progression از دهه ۶۰

یک progression از دهه ۶۰

یکی از progression هایی که در دهه ۶۰ توسط بسیاری از نوازنده ها در هارمونیزه کردن قطعات بکار میرفت توالی آکوردی است که در شکل آنرا مشاهده میکنید. کافی است از پایه گام یک فاصله سوم کوچک پایین بیاییم، و بعد دوبار فاصله چهارم درست بالا برویم، در انتها میتوانیم به پایه گام برگردیم.
موسیقی بلوز (II)

موسیقی بلوز (II)

بلوز از شاخص ترین فرمهای هنری موسیقی غرب به شمار می رود که بر سایر سبکهای موسیقی و به خصوص موسیقی راک تاثیرات عمیقی داشته است. به همین جهت شناخت دقیق تر بلوز و تامل در ریشه های تاریخی آن امری ضروری به نظر می رسد.
فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور ۲۰ ساله شد

فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور ۲۰ ساله شد

فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور با مدیر مسؤولی «سید محمد موسوی» و با هیات تحریریه‌ای شامل ساسان فاطمی، سید محمد موسوی، بابک خضرایی، آرش محافظ و سعید کرد مافی بیست ساله شد. فصل‌نامه‌ی ماهور، در میان تمام نشریاتی که در زمینه موسیقی شناسی به زبان فارسی تا کنون به انتشار رسیده است از جایگاه ممتازی برخوردار است و بیست سال مداومت در انتشار فصل‌نامه‌ ای که مخاطبین بسیار محدودی و معدودی دارد، نیازمند توان و انرژی دوچندان است.
بارکلی جیمز هاروست – I

بارکلی جیمز هاروست – I

گروه بارکلی جیمز هاروست (Barclay James Harvest) که به اختصار BJH نامیده میشود، تا سالها یکی از بدشانس ترین گروهها در موسیقی راک پیشرو (progressive rock) به شمار می آمد.
جوزپه وردی، اپراساز محبوب (III)

جوزپه وردی، اپراساز محبوب (III)

وردی و واگنر رهبران بزرگ موسیقی مستقل از یکدیگر بودند که به نظر می رسید با یکدیگر خصومت نیز داشتند. آنان هیچ گاه با یکدیگر ملاقات نکردند. نظریات وردی بر آثار واگنر بسیار کم بوده اما همان نیز نیکخواهانه نبود: “واگنر همواره انتخابهای یک شکل دارد، راههای تکراری، تلاش برای پرواز به جایی که تنها انسانهای منطقی از بودن در آنجا نتیجه می گیرند.” با این وجود در مرگ واگنر گفت: “غم انگیز، محزون، متاسف انگیز…! واگنر نامی است که تاثیری بزرگ و جاودان بر تاریخ هنر به جای خواهد گذارد.” نظر واگنر درباره آثار وردی که تنها یکی از آنها معروف است، واگنر پس از گوش سپردن به رکیوم وردی گفت” بهترین سخن آن است که سخنی نگوییم!”
رحمتی: وزیری سالهای زیادی از عمرش را در انزوا می گذارند

رحمتی: وزیری سالهای زیادی از عمرش را در انزوا می گذارند

دلیل این انتخاب، تاثیر شگرفی است که حضور وزیری به مثابه یک موسیقیدان موسیقی کلاسیک بر پیکره ی موسیقی ایرانی اواخر پادشاهی قاجار گذاشته و فصل تازه ی پر گفتگویی را به وجود آورده است. مناقشات موجود بر سر تاثیرات جدی و بنیادین حضور این موسیقیدان در موسیقی ایرانی از بدو ورود در این عرصه تا به امروز وجود دارد، که با فرونشستن غبار حاصل از حب و بغض های تاریخی، نیازمند کاووش های جدی و فراوان است. با مطالعه ای که اینجانب بر روی یادداشت های پراکنده و مصاحبه های مختلف موجود در این زمینه داشتم، به این نتیجه رسیدم که مخاطب، با مطالعه ی این یادداشت ها و مصاحبه ها نهایتا نمی تواند به یک تصویر شفاف و روشن از شخصیت موزیکال وزیری و همچنین عملکرد او به عنوان یک مدیر آکادمیک موسیقی رسیده، و موضع صریح و مشخصی در قبال او اتخاذ کند.