چند گام… در امتداد راه علی‌نقی وزیری (I)

علینقی وزیری
علینقی وزیری
نوشته ای که پیش رو دارید، آخرین مقاله زنده یاد خسرو جعفرزاده موزیکولوگ، معمار و از نویسندگان ثابت ژورنال گفتگوی هارمونیک است. این نوشته یکی از مهمترین مقالات این نویسنده فقید محسوب می شود که در آن به گسترش نظریه خود (که در کتاب «موسیقی ایرانی شناسی» از انتشارات «هنر موسیقی» منتشر شده است) بر اساس اصلوب تئوری علینقی وزیری می پردازد. (سردبیر)

چند گام… در امتداد راه علی‌نقی وزیری
در جست‌وجوی سیستم‌های مدال و مرزهای موسیقی ایرانی

این نوشته محصول گفت‌وگویی است با دوست عزیز جناب سجاد پورقناد دربارۀ نقش و تأثیر علی‌نقی وزیری در مقولۀ تئوری‌پردازی در موسیقی ایرانی (۱). بحث بر سر این بود که آیا تئوری‌پردازیِ وزیری متکی به ساختار مقامی (یا مدالِ) ردیف هفت دستگاه و پنج آواز است، یا اینکه او با طرح گام‌های موسیقی ایرانی در پی گشایش مرزهای موسیقی ایرانی ورای هفت دستگاه و پنج آواز بوده است.

در این رابطه پورقناد بیان می‌کند که وزیری در پی پدیدارشناسیِ موسیقی ایرانی نبوده است، بلکه کوشش او در راه شناختن و شناساندنِ «موسیقی کلاسیک» ایرانی بوده است. این گفته را من (که از کارکرد واژۀ «کلاسیک» در این رابطه راضی نیستم) برای خودم چنین ترجمه و تعبیر می‌کنم که وزیری برای شناختن و شناساندن موسیقی هنری و جدی در ایران کوشش می‌کرد. کوششی که بسیار باارزش و لازم بود، اما موفقیت او نسبی است و موفقیت تام حاصل نشد.

علت‌های عدم موفقیت را می‌توان در دو گروه، علت‌های بیرونی و علت‌های درونی شناسایی کرد. علت‌های بیرونی (علت‌های غیرموسیقایی و مربوط با اوضاع فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی) را در مقالۀ «مشکل تجدد در موسیقی ایرانی» (ماهنامۀ هنر موسیقی، شمارۀ ۱۰۴، آذر ۱۳۸۸؛ همچنین در سلسله‌مقاله‌هایی در وب‌سایت گفت‌وگوی هارمونیک تحت عنوان «نگرشی به تجددطلبی در هنر و فرهنگِ ایران قرن بیستم») بررسی کرده‌ام. علت‌های درونی هم تا حدودی در مقالۀ «نقد تئوریِ گام‌های موسیقی ایرانی» در ضمن نقد کتاب نظری به موسیقی نوشتۀ روح‌الله خالقی (کتاب ماهور، شمارۀ ۳، سال ۱۳۷۲) بررسی شده‌اند.

در این نوشته با تمرکز روی نظریه‌پردازی علی‌نقی وزیری، کوشش اصلی من در پی این پرسش است که آیا می‌توان راه وزیری را ادامه داد و به نتیجه‌ای درست و قابل قبول رسید و تئوری‌پردازی موسیقی ایرانی را از قید سازمان هفت دستگاه و پنج آواز آزاد کرد؟

موسیقی جدی و هنری (در ایران «موسیقی کلاسیک») باید آکادمیک هم باشد، یعنی باید با گفتمانی (Diskurs) علمی در دانشگاه تدریس شود و واژه‌شناسی علمی (Terminologie) داشته باشد. در دوران وزیری چنین نبود و چنین هم نشد؛ و هنوز هم چنین نیست (۲).

پی نوشت
۱- گفت‌وگو پس‌آمد مقالۀ سجاد پورقناد تحت عنوان «مرزهای موسیقی ایرانی کجاست»، هنر موسیقی، شمارۀ ۱۷۴، آبان-دی ۱۳۹۷٫
۲- نک به کتاب نگاه به غرب نوشتۀ محمدرضا درویشی (ص ۴۵- ۳۵) و شرح درگیری‌های وزیری با پرویز محمود بر سرِ برنامۀ هنرستان که سرانجام باعث پیدایش دو هنرستان مختلف موسیقی (ایرانی و فرنگی) در ایران شد و نیز نک به مقالۀ «بررسی و نقد مبانی نظری موسیقی ایرانی»، کتابی آموزشی نوشتۀ استادان و مدرسین دانشگاه‌ها و هنرستان‌های ایران در مجلۀ هنر موسیقی، شمارۀ ۱۳۲، بهمن و اسفند ۱۳۹۱ و وب‌سایت گفتگوی هارمونیک (۱۳۹۴) و در همان‌جا مقالۀ «گفتمان موسیقی ایرانی در فضای عامیانگی».

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

از روزهای گذشته…

ارکستر ملی مهر امشب و فردا شب به روی صحنه می رود

ارکستر ملی مهر امشب و فردا شب به روی صحنه می رود

“ارکستر ملی مهر” به رهبری “ناصر ایزدی” و خوانندگی “وحید تاج” با اجرا آثاری از “استاد همایون خرّم” امشب و فردا شب در کنسرتی با نام “آنچه گذشت” با همکاری خانواده استاد همایون خرّم و حمایت مؤسسه فرهنگی هنری رادنواندیش در تاریخ های ۲۳ و ۲۴ تیرماه ساعت ۲۱:۳۰ در تالار وحدت به روی صحنه می رود.
مردان حرفه ای آواز ایران (III)

مردان حرفه ای آواز ایران (III)

خوشبختانه صدیق تعریف جزو آن دسته از خوانندگان موسیقی نبوده که یه شبه بر فراز بادبان های سرگردان سوار و فردای آن نیز به افقی سرنگون گردد. او در هر اجرا پرسشی جدید را به پیش می کشد و در ادامه امضایش را به آرامی و با اطمینان پای اثرش می گذارد. آنچه در ذهن مخاطب، پس از رویت اجرای آوازی تعریف باقی می ماند، تصویر مشخصی از رمز گشایی نشانه های موسیقی یک قرن آواز دستگاهی است. به این صورت که گاه باد خبر می دهد که دریا آرام شده و گاه آنچه پشت چشمانت است، با نسیمی به آن سوی دریا روانه می شود. یعنی آوایی سراسر در ستایش انسان. از اینرو در پایه های روش شناسی اجراهای آوازی تعریف را می توان اجتماعی با نفوذ در میان غالب طبقه ها دانست.
پیانوی گراند کی کاوایی ژاپن (KG-2C MODEL)

پیانوی گراند کی کاوایی ژاپن (KG-2C MODEL)

این پیانو به صورت کوک شده توسط شرکت «آوا هنر حنانه» عرضه می شود و خرید این پیانو همراه با ۵ سال گارانتی و خدمات پس از فروش است. برای اطلاعات بیشتر با این شماره تماس بگیرید: ۰۹۱۲۷۳۰۵۲۰۹ مشخصات K.kawai grand 180 Made in japan 1982 Price.62.000.000T ۵ years waranty
جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (XII)

جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (XII)

به همین دلیل هشترودی روی این نکته تاکید می ورزد که پیشرفت علمی به معنی تبدیل شدن همه فرهنگ ها به یک فرهنگ نیست. این درست است که علم قادر شده امکانات مشترکی برای بشر فراهم کند اما به همان نسبت زمینه برای زایش و فعال شدن فرهنگ های منطقه یی نیز بیشتر فراهم شده است. او می گوید؛ «قبول تمدن جدید مادی و علمی آداب و رسوم ملی را تغییر نمی دهد. ژاپنی که قریب سه قرن است تمدن مادی جدید را استخدام کرده، هنر و ادبیات ملی خود را حفظ کرده است. در واقع اگر هم می خواست که آنها را از دست داده و ادبیات اروپایی اختیار کند، ممکن نبود.»
از اثر تا عمل موسیقایی (I)

از اثر تا عمل موسیقایی (I)

فلسفه‌ موسیقی از دهه ۱۹۸۰ پرجنب‌ و ‌جوش‌ترین و بارآورترین حوزه مطالعات فلسفه هنر بوده ‌است و نصیب ما از این‌همه؛ هیچ، دست‌کم تا چندی پیش. جز درایه‌ «فلسفه موسیقی» «دانشنامه استنفورد» که تاکنون سه‌بار به فارسی برگردان شده و پراکنده مقاله‌هایی همانند مقاله دوران ساز «لوینسون»، «یک اثر موسیقی چیست؟» بازتاب چندانی از آن اندیشه‌کاری‌ها در جامعه‌ فلسفه یا موسیقی ما نیست. اما اکنون «حسین یاسینی» مترجمی که انتخاب و کیفیت ترجمه‌ قبلی‌اش («درک و دریافت موسیقی») یکی از بهترین‌های معاصر و تاثیرگذارترین‌ها بر محیط‌های آموزشی است، یکی از پژوهش‌های فلسفه‌ موسیقی، «پدیدارشناسی موسیقی؛ بداهه گفت و شنود موسیقایی» «بروس الیس بنسن» را به فارسی برگردانده است. با اینحال انتخاب او این بار به قدر بار پیشین یکسر حسن نیست بلکه همزمان سرشته به نیک‌و‌بد است.
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (IX)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (IX)

دوم آن که استفاده از نگارش و اجرای از روی آن، برای به خاطر آوردنِ خطوط کلی آثار موسیقی ایرانی است. چنانچه کارگان (رپرتوار) موسیقی ایرانی را منحصر به ردیف خاصی ندانیم و کلیه چهار مضرابها، پیش درآمدها، تصانیف، رِنگها و سایر قطعات معتبر ساخته شده توسط اساتید مسلم موسیقی ایرانی را همراه با ردیف، جزو کارگان موسیقی ایرانی بدانیم، متوجه خواهیم شد که حجم بسیار بالایی از گوشه و قطعه را در اختیار داریم و هیچ کس نمی تواند این حجم مطلب موسیقیایی پیچیده را کامل و بدون نقص از بر داشته باشد. راه حل سریع و آسانِ به خاطر آوردن قسمتهای مختلف کارگان، استفاده از نتِ نگارش یافته آن مطالب است که مسلما نگارش دقیق تر و کامل تر، کارآمدتر هم هست. لازم به ذکر است که در این مورد میتوان از اجرای مواد کارگان، موجود بر روی حاملهای صوتی، هم استفاده کرد.
یادداشتی بر موسیقی فیلم آرایش غلیظ (I)

یادداشتی بر موسیقی فیلم آرایش غلیظ (I)

از مدتها قبل و از بدو انتشار آلبوم «آرایش غلیظ» (۱)، مقوله ای در پستوی ذهنم رژه می رفت؛ ترجیح دادم دست نگه دارم تا سیل منتقدان موافق و مخالف فروکش کند و نظرهای اهل فن را مطالعه کنم و پس از آن یادداشتی پیرامون این موسیقی بنویسم. همه می دانیم که یک اثر متعلق به خالق آن است و هر آنچه در آن اتفاق می افتد زیر پرچم درایت و آگاهی خالق است. موسیقی جامعه ما، سالهای طولانی است که زیر سلطه خواننده سالاری است و هر اثر با کلامی را اغلب مردم به خواننده نسبت می دهند نه آهنگساز آن. به ندرت کسی می گوید «بیداد مشکاتیان» مگر اهل فن باشد؛ بیداد را به نام محمد رضا شجریان می شناسند.
محسن قانع بصیری درگذشت…

محسن قانع بصیری درگذشت…

کوچک بودن و نوشتن از انسان های بزرگ و بزرگوار وظیفه سنگینی است. امروز اما به رسم شخصیت پرمحبتش که همیشه با پرسش از دیگران، حتی افراد جوان و بی تجربه، درپی آموختن از آنها و نشر آموخته هایش بود، با جسارت، در سوگ از دست دادنش می نویسم.
علوانی فقط یک آواز نیست (III)

علوانی فقط یک آواز نیست (III)

پس در چنین وضعی مردی از روستای برومی از توابع اهواز از خانواده شعر دوست و با فرهنگ و از طبقه فقیر در سال «۱۲۷۷ هجری» بنام «علوان الشویع» به دنیا می آید. (۷) تا بتواند بخش کوچکی از این فرهنگ را از خطر نابودی حفظ کند.
عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (VII)

عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (VII)

شاید بی آنکه خود شجریان و پاواروتی هم بدانند، سه دیدگاه همه جانبه این دو درباره انسان و موقعیت انسان است که آنها را در دل مردم جای داده است. اما درک بنیادی ماهیت و مناسبات انسان معاصر درگیری عجیبی را با زمان، مکان، اب‍ژه و سوژه پدید می آورد. ما فقط میتوانیم به آنچه که خارج و ورای خویشتن مان جای دارد ایمان بیاوریم.