بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (II)

تفاوت در روش‌های نغمه‌نگاری
نغمه‌نگاری‌های گوناگون را می‌توان از جنبه‌های مختلفی با یکدیگر مقایسه کرد یا به تنهایی مورد بررسی قرار داد. اولین نکته‌ای که باید مورد کند و کاو قرار گیرد هدف از یک نغمه‌نگاری است، چرا که با تغییر در هدف ابزارها نیز به کلی دستخوش تغییر می‌شوند. نغمه‌نگاری‌های منتشر شده در ایران تاکنون دو هدف عمده را دنبال می‌کرده‌اند: تحلیل و آموزش.

واضح است که در نغمه‌نگاری تحلیلی، نگارش باید تا حد ممکن ظرایف یک اجرای موسیقی را ثبت کند. در این گونه نوشتن، هدف فراهم کردن ماده‌ی اولیه برای کار تحلیلی بعدی است، بنابراین باید یک نمونه‌ی ثابت از اجرا فراهم شود که تا حد ممکن به اجرای ضبط شده نزدیک باشد تا بعدا بتوان بدون نیاز به بازشنوی اجرا (یا با مراجعه‌ی کمتر) کار تحلیلی را به انجام رساند.

در مقابل چنین نگارشی نغمه‌نگاری آموزشی قرار دارد که هدف‌اش تربیت هنری نوازندگان است، در اینجا لازم نیست که دقت نغمه‌نگاری تا حد نغمه‌نگاری تحلیلی بالا رود. هنجارهای نغمه‌نگاری آموزشی را نیز جامعه‌ی مرجع آن مشخص می‌کند؛ آموزش‌گیرندگان مبتدی‌اند یا پیشرفته؟ این مهم‌ترین سوالی است که پاسخ به آن، نغمه‌نگاری‌های آموزشی را متفاوت از یکدیگر می‌سازد.

نمونه‌ی سومی از نغمه‌نگاری را هم می‌توان یاد کرد که برای ثبت قطعه‌ی از پیش ساخته شده (۶) به کار می‌آید، در آن‌جا خواست آهنگساز تعیین‌کننده‌ی ملزومات است. نغمه‌نگاری ردیف به هر سه روش امکان‌پذیر است. باید توجه داشت تمایز میان روش دوم و سوم به نگاه نغمه‌نگار و نوازنده نسبت به ردیف بستگی دارد (۷). تجربه نشان می‌دهد نغمه‌نگاری‌های غیر تحلیلی ردیف میان روش دوم و سوم قرار می‌گیرند یعنی به هر حال سعی در اقناع اهداف هر دو دارند.

بر این اساس نغمه‌نگاری ندیمی و بهجت جزء همین دسته‌ی اخیر قرار می‌گیرند یعنی اهداف ثبت یک موضوعیت تثبیت شده و آموزش موسیقی را به هم آمیخته‌اند. اما کتاب شهاب منا با آن دو متفاوت است چرا که وی از همان نخست هدف خود را «تحقیقی-آموزشی» (منا ۱۳۸۴: ۱۰) اعلام می‌دارد و به این ترتیب نغمه‌نگاری‌اش را بر سه‌‌راهی تحلیل، آموزش و ثبت بنا می‌کند.

چه چیزهایی باید ثبت شود؟
نغمه‌نگاری‌های مورد بررسی در این مقاله هیچ یک به طور کامل برای اهداف تحلیلی نوشته نشده‌اند(۸) بلکه بیشتر، اهداف ثبت و آموزش مد نظرشان بوده است. از مسئله‌ی اهداف و مبنای نغمه‌نگاری که بگذریم، چالش‌هایی پیش روی ثبت ردیف قرار دارد که بیش از همه اینها هستند؛ ثبت کشش‌ها یا نسبت‌های زمانی موسیقی، ثبت شدت‌وری، ثبت تزیینات و ریزه‌کاری‌ها و جمله‌بندی (شامل تکرار و به هم پیوستن و جدا کردن جملات).

افزون بر این مسائلی مانند پخش جملات در رجیستر یا ناحیه‌ی صوتی، مضراب‌گذاری و کوک (به جهت تاثیر بر دو مولفه‌ی پیشین) نیز از جمله چالش‌های ویژه‌ی نغمه‌نگاری برای سنتور هستند.

به این ترتیب می‌توان حدس زد که مسئله‌ی ثبت کشش‌ها از همه چالش برانگیزتر باشد چرا که هدف، نغمه‌نگاری بخش‌هایی از موسیقی ایران است که متر آزادی دارد و تعیین کشش‌ هر یک از صداها تا حدی به زمان اجرا موکول می‌شود، به این معنی که تغییر دادن‌اش قابل پذیرش است(۹) بی‌آنکه لازم باشد بگوییم: «این دیگر فلان گوشه از ردیف نیست». از سوی دیگر منطق ثبت کشش‌ها در موسیقی غرب تقسیمی است و بر مبنای تقسیم یک کشش پایه‌ی بلند به کشش‌های کوتاه‌تر قرار دارد.

توضیحات
۶- برای نمونه نک. برنامه‌ی دشتی اثر موسی معروفی.
۷- به این چندگانگی کارکرد ماده‌ی موسیقایی ردیف، شهاب منا نیز در مقدمه‌ی کتابش تحت عنوان «دو دیدگاه کلی به ردیف» اشاره کرده (منا ۱۳۸۴: ۹). ۸- برای مطالعه‌ی یک نمونه‌ی کاملا تحلیلی نک. نغمه‌نگاری محمدتقی مسعودیه از ردیف آوازی محمود کریمی. ۹- میزان مجاز چنین تغییراتی هنوز معین نیست. مطالعه‌ای هم صورت نگرفته است که نشان دهد تحت چه شرایطی اگر نوازنده دست به تغییر در کشش‌ها بزند تصور تصرف غیر قابل قبول در ردیف را در شنونده برمی‌انگیزد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آثار مرتضی محجوبی به انتشار رسید

ردیف و قطعاتی از مرتضی محجوبی به انتشار رسید. این کتاب، حاصل اندیشه و انگیزه شهرام محذوف در تبدیل دست‌نوشته‌های مرتضی محجوبی به خط نت بین‌المللی است که با همکاری فخری ملک‌پور، در طول مدت ۳سال به انجام رسیده است که دارای ۱۲ مقام (شامل ۷ دستگاه و ۵ آواز) است. تنظیم تمامی پیش‌درآمدها، قطعات ضربی، تصنیف‌ها و رِنگ‌ها توسط شهرام محذوف صورت گرفته است.

همه همصدا با سمفونی نهم بتهوون (II)

این تجربه‌ای است که به ندرت می‌شود به آن رسید، و به‌نظر من همین گروه کر شهر تهران چه اعضای دائمی و چه اعضایی که به آن اضافه شده‌اند، این تجربه را همراه خودشان در زمان‌های طولانی خواهند داشت و همین باعث خواهد شد که مطمئناً بیشتر علاقه‌مند بشوند و فعال‌تر بشوند و در کارشان ثابت‌قدم‌تر شوند.

از روزهای گذشته…

اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (III)

اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (III)

رویکرد اشتوکهاوزن مانند ستاره شناسی بطلیموسی، شدیدا با امور انتزاعیِ ایده آل پیوند خورده بود و در نتیجه، این رویکرد، نمی توانست بدون اینکه صدمه ببیند با دنیای واقعی درگیر شود. همچنین وقتی شنونده به موسیقی او گوش می دهد باید پیوسته از خود دفاع کند که این مسئله در نتیجه گیری حکایت شفر مجسم شده است: «او به چسباندن نوار ها مشغول شد و با خوشحالی نزد ما برگشت. ما هم گفتیم خب حالا بیایید به این اثر گوش دهیم و نوار را به عقب برگردادندیم و تنها چیزی که شنیدیم صدای سوووت بود. این بود مطالعه اشتوکهاوزن بر روی صدا: نوعی سووووت! البته او از نتیجه کار بسیار خرسند بود…»
موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (I)

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (I)

«گِرگِیعان» نام یک آیین سنتی رایج بین عرب‌های خوزستان، استان هرمزگان و بوشهر و همچنین کشورهای عراق، بحرین، کویت، امارات متحده عربی، عمان و شرق عربستان (احساء و قطیف) است که کودکان در شب ۱۵ رمضان با خواندن اشعار آهنگین و دست زدن و یا سنگ زدن ریتمی خاصی را اجرا می کنند و یا حتی در بعضی از مناطق مانند: استان هرمزگان این مراسم را با سازهای کوبه ای برگزار می شود؛ در بعضی از مناطق کودکان به در خانه همسایگان رفته و از صاحب منزل درخواست عیدی و شیرینی و در نهایت برای آن ها از خداوند طلب رزق و روزی و سلامت برای اهالی خانه می کنند. این مراسم سال ۹۵ توسط مجموعه فرهنگی «گرگیعان خوزستان» به عنوان میراث معنوی ثبت ملی شده است.
گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

«سجاد پورقناد» اما معتقد بود که می‌توان به سادگی این دو را از هم تمییز داد و بر خصلت توصیفی آنالیز (به عنوان ممیز) تکیه می‌کرد با این مضمون که «اگر نوشته از شرح این که قطعه چند میزان دارد و هارمونی آن چگونه است و… شروع شود و به همین منوال ادامه بیابد» تجزیه و تحلیل است اما اگر «تاکیدی بر این که چرا و چگونه چنین اتفاقاتی در قطعه افتاده و مسائل جنبی آن» وجود داشته باشد نقد است. «نیوشا مزیدآبادی» با این نظر موافق نبود و معتقد بود که در این صورت آنالیز و نقد باز هم یکی می‌شوند.
پرده تار و سه تار

پرده تار و سه تار

اصطلاح پرده سالیان درازیست در موسیقی ما چه در موسیقی عملی چه نظری، مورد استفاده قرار می گیرد؛ هنوز هم پرده روی سازهای ایرانی به فرم گذشته استفاده می شود، البته این به معنای توقف روند اصلاح سازگاری و بهبود کیفیت در سازگری موسیقی ایرانی نیست. برای روشن شدن این موضوع به بحث در مورد انواع پرده های معمول سه تار و دلیل رد بعضی از طرح های پیشنهادی می پردازیم.
همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (VIII)

همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (VIII)

به کار بردن چسبندگی به جای عامل ترکیب اتم‌ها و ملکول‌ها بی‌دقتی‌ای است که با کمترین آشنایی با فیزیک یا شیمی پیش نمی‌آمد. «سوم، میدان جاذبۀ زمین […]؛ چهارم، میدان جاذبۀ منظومۀ شمسی […]؛ پنجم، میدان جاذبۀ عمومی کیهان […]» (ص ۵۸) نیازی به گفتن نیست که همه‌ی این‌ها نیروی گرانش است و هیچ تفاوت ماهوی با یکدیگر ندارند و معلوم نیست چرا نویسنده آنها را از هم جدا کرده است.
ارسلان کامکار: نمیدانم کسی به اندازه من عاشق موسیقی است؟

ارسلان کامکار: نمیدانم کسی به اندازه من عاشق موسیقی است؟

معلم من در ابتدا پدرم بود و در سن ۱۶-۱۷ سالگی، برادرم هوشنگ که آن زمان دانشگاه بود برای من نت‌هایی را می‌آورد. بعد از اینکه وارد دانشگاه شدم اولین و تنها معلمم منوچهر انصاری بود که بسیار از او آموختم ولی با شروع انقلاب فرهنگی درس و دانشگاه هم تعطیل شد و مدت زیادی نتوانستم از کلاس ایشان استفاده کنم.
گاه های گمشده (VII)

گاه های گمشده (VII)

چرا نت پایان دستگاه ها بر اساس ردیف های موجود انتخاب نشده است؟ برای مثال در ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی (که مرتضی حنانه به عنوان منبع خود در «به دست آوردن علامات ترکیبی و عرضی موسیقی امروز ایران» به آن استناد کرده است (صفحه ۱۵۷)) ماهور دو، شور سل، سه گاه می کرن و چهارگاه دو ارائه شده است.
پورساعی: با تغییر کوک با گیتار عادی ربع پرده می نوازم

پورساعی: با تغییر کوک با گیتار عادی ربع پرده می نوازم

اگر شما کل سطح انگشت را روی آن مقطع سیم حرکت کند. بعضی از نوازندگان فکر میکنند ویبراسیون روی گیتار شکل خواصی نمیتواند داشته باشد و بی دلیل دستشان در حال حرکت است، در صورتی که میشود نت اول به صورت کشیده و بدون ویبره و بعد کم کم ویبره شدید و باز به شکل بی ویبره نتی را اجرا کرد که با این شکل ها میشود ویبراسیون را زیباتر کرد. پورقناد: در سازهای پرده دار چون صدای ویبره کمتر هست، نوازندگان مشکل بیشتری با آن دارند و اگر هم ساز ارزان قیمت و کم کیفیت باشد این مشکل تشدید خواهد شد. البته روی گیتار اگر تکنیک را درست انجام دهیم میشود ویبره را تولید کرد.
معرفی کتاب «تئوری کمپوزیسیون معاصر»

معرفی کتاب «تئوری کمپوزیسیون معاصر»

نوشته ای که پیش رو دارید توسط رضا شایگان درباره کتاب «تئوری کمپوزسیون معاصر» تهیه شده است. این کتاب ترجمه مسعود ابراهیمی است که پیشتر از وی آثاری چون: بیایید آهنگ بسازیم-پودوالا، تمرین های هارمونی با پیانو، هارمونی – دوبووسکی و…، فرم – ای. و. اسپاسبین، پلی فونی-گریگوریف و مبانی آهنگسازی-مسنر از زبان روسی ترجمه شده است. از مسعود ابراهیمی دو کتاب نیز به نامهای: «نگاه» و «قطعاتی برای پیانو» منتشر شده است.
وام‌گیری موسیقایی به مثابه ارجاع به هویت (V)

وام‌گیری موسیقایی به مثابه ارجاع به هویت (V)

از این دیدگاه؛ از سویی موسیقی‌هایی که او انتخاب کرده است (فرهنگِ دهنده) عمیقا «مونودیک» یا تک صدا درک می‌شود و از سوی دیگر نظریه‌ای وجود دارد که چیرگی یک تک صدای موسیقایی را (بدون هارمونی) و گاه حتا بدون در نظر گرفتن جای آن در یک نردبان موسیقایی می‌پذیرد (فرهنگِ پذیرنده)، برای آن ساختار قائل می‌شود و تاثیر این ساختار بسیار تکین را بر ساختارهای کلان‌تر بررسی می‌کند. علاوه بر این حرکت مصالح موسیقایی به شکل مونودیک، یعنی وقایع موسیقایی منفرد که اگر هم بافت همراهی دارند، به عنوان یک رویداد تکین در لحظه‌ی موسیقایی ظاهر می‌شود و ارتباطی با قبل و بعد از خودش (به مفهوم توالی) نمی‌یابد.