مقصد خودِ راه می تواند باشد (I)

بردیا کیارس
بردیا کیارس
بعد از توقفی یکساله بالاخره ارکستر ملی با تشکیلاتی جدید فعالیت خود را آغاز کرد. درباره دلایل توقف ارکستر ملی سال گذشته، شایعات بسیاری مطرح شد ولی هیچکدام به طور رسمی از طرف دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد و همچنین رهبر و در واقع پدر معنوی ارکستر ملی، فرهاد فخرالدینی تایید نشد؛ فخرالدینی در مدت این یکسال ترجیح داد سکوت کند.

شاید بد نباشد در این مجال مروری کنیم بر تاریخچه این ارکستر که پسوند «ملی» را همراه خود دارد؛ اصولا واژه ای به این نام جزء استانداردهای نامگذاری جهانی ارکستر نیست. این موضوع در میان اهالی موسیقی ایران شایع است که این نام پیشنهاد هوشنگ کامکار، موسیقیدان و آهنگساز نامدار ایران بوده است؛ البته با جستجویی میان نامهای ارکسترهای «مشهور و با سابقۀ دنیا» به واژۀ ارکستر ناسیونال یا به عبارتی ملی برخورد میکنیم ولی این پسوند به هیچ وجه به این معنا نیست که ترکیبی از سازهای خاص آن کشور و سازهای ارکستر سمفونیک را خواهیم دید، بلکه اکثراً با ارکستر سمفونیک هایی برخورد میکنیم با همان سنت جهانی ارکستر سمفونیک؛ ولی در قرن بیستم ارکسترهایی به مانند ارکستر ملی با بوجود آمدند که سازهای خاص کشورشان را در سازبندی ارکستر به طور ثابت داشتند و نامهایی مانند ملی را برای خود انتخاب کردند.

ارکستر ملی ایران به رهبری یا بهتر بگوییم، سرپرستی فرهاد فخرالدینی، ارکستری بود که بیشتر از اینکه وارث سنت موسیقی سمفونیک جهانی باشد، میراث دار ارکستر مدرسه عالی موسیقی به رهبری کلنل علینقی وزیری بود که بعدها توسط شاگرد وفادارش روح الله خالقی به رادیو آمد و ارکستر گلها نام گرفت. بر خلاف نظر منتقدان وزیری که این ارکستر را ارکستری غربزده و شاگردان او را فرفیتۀ غرب میدانستند، همان زمان این ارکستر، تقریباً بی توجه به جریانات جهانی موسیقی کلاسیک، به فعالیت مشغول بود؛ نه آثاری که برای آن تصنیف میشد تحت تأثیر جریان موسیقی کلاسیک اوایل قرن بیستم بود، نه شیوه رهبری آن متمایل به استاندارد رهبری ارکستر بود که در آن دوران، در حال جهانی شدن بود.

در واقع این ارکسترها سعی داشتند، با توجه به تغییر ذائقۀ شنودگان موسیقیِ آن زمان که بر اساس شنیدن موسیقی های متنوع از اقصا نقاط جهان، مطالبات بیشتری از موسیقی داشتند، آثار گیراتری تصنیف کنند.

جالب اینجاست که در سینما نیز از نظر بعضی از منتقدان، سینمایی را میتوان ملی نامید که کمتر تأثیری از دیگر ملتها دارد و تنها خواسته های ملی را مورد نظر دارد، چیزی مانند آثار علی حاتمی که ممکن است درک آن برای غیر ایرانی مشکل باشد.

بررسی و ارزش داوری این دو دیدگاه نسبت به تصنیف آثار هنری، خود مجالی دیگر می طلبد که در حوصله این مطلب نیست؛ به ادامه سیر تاریخی ارکستر ملی میپردازیم…

با فراگیر شدن موسیقی کلاسیک غربی در ایران و پیشرفت سازمان ارکستر سمفونیک تهران، ارکستر اپرای تهران، ارکستر هنرستان عالی موسیقی، ارکستر ژونس موزیکال و… طبعاً گرایش به شنیدن موسیقی چند صدایی و غنی با نقش آفرینی بیشتر سازها و رنگ آمیزی بیشتر، افزایش پیدا میکرد. در این میان ارکستر رادیو که از نوازندگانی کارکشته و آشناتر به موسیقی کلاسیک نسبت به نوازندگان قدیمی ارکستر گلها، بهره میبرد، میتوانست این نیاز را تا حدی جوابگو باشد.

بعد از تغییراتی که در شیوه مدیریت ارکستر رادیو و تلویزیون ملی ایران پیش آمد فرهاد فخرالدینی که خود نوازنده این ارکستر بود، به خاطر سواد بالایی که در علم آهنگسازی داشت، ساز را کناری نهاد و چوب رهبری به دست گرفت؛ هرچند فخرالدینی هیچ وقت ارکستر را با استانداردهای جهانی رهبری ارکستر، رهبری نکرد ولی موفقیت او در مدیریت ارکستر باعث شد، او از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۸ در همین پست بماند.

ارکستر رادیو و تلویزیون ملی ایران در آن زمان، ترکیبی از نوازندگان متوسط، خوب و عالی را در میان خود داشت، مایستر ارکستر، شجاع الدین لشکرلو نوازنده چیره دست ویولون و مسلط به نوازندگی به هر دو شیوه ایرانی و غربی بود که در قمستهایی سولوهای ویولون را هم مینواخت، دیگر نوازندگان این ارکستر مانند یوسف زمانی ها و اکبرپور که ذوق و سوادی در زمینه دانش آهنگسازی داشتند، در تغذیه این ارکستر همراهی میکردند.

2 دیدگاه

  • اسماعیل بحرایی
    ارسال شده در دی ۱۵, ۱۳۸۹ در ۳:۳۹ ب.ظ

    سلام خدمت دوست هنر شناس و هنرمندم سجاد پور قناد.
    ارکستر ملی پس از این سکوت…دوباره شروع به کار کرده….ولی با مدیریت و رهبری جدید….جای خوشحالیست که فعالیت این ارکستر ایرانی که البته تاثیرات زیادی از موسیقی غربی هم دارد دوباره از سر گرفته شده….ولی میخواستم بدانم آیا به نظر شما آقای بردیا کیارس و سایر کسانی که مسئولیت را بر عهده گرفتن….میتوانند این ارکستر را پربار تر کنند..؟

  • ارسال شده در دی ۱۶, ۱۳۸۹ در ۴:۴۴ ق.ظ

    با سلام و عرض ارادت
    به عقیده بنده اگر ارکستر در دام مشکلات گذشته اش نیافتد میتوانیم شاهد ارکستر موفقی باشیم. در شماره های آینده بیشتر در این مورد گفته ام که به زودی روی سایت میگذاریم.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نماد‌شناسی عود (VII)

ابن سینا در کتاب خود «شفا» (کتاب ریاضیات) (۲۲) بخش زیادی از فصل مربوط به آلات موسیقی را به بحث کوک و فواصل و فیزیک صدا اختصاص داده و در آن بیان کرده‌است که عود بهترینِ سازها و محبوب‌ترینِ آنها نزد مردم است. (۲۳) مضاف بر این در ادامه‌ راجع به تعداد سیم‌های عود می‌گوید که ما پیش‌تر آن را در یکی از افسانه‌هایی با نگاهی تن-نمایانه برای عود یافتیم: او می‌گوید که عود گاهی دارای ۵ جفت سیم است اما بیشتر ۴ جفت سیم دارد(۲۴) و در هر دو صورت سیم‌های این ساز معمولاً با یک فاصله‌ی چهارم نسبت به هم کوک می‌شوند.(۲۵)

مغالطات ایرانی – اجرای جهانی

یکی از مهمترین معیارهای سنجش کیفیت یک اثر موسیقایی در فضای موسیقی کلاسیک، اجرای چندین باره یک اثر توسط گروه ها و ارکستر های مختلف در اعصار مختلف است. این اعتقاد در بعضی از جوامع مثل کشور ما چنان همه گیر و جا افتاده شده است که به عنوان تنها معیار سنجش کیفیت یک اثر موسیقی کلاسیک به حساب می آید.

از روزهای گذشته…

ال سیستما، مدلی موسیقی و اجتماعی متولد ونزوئلا (VIII)

ال سیستما، مدلی موسیقی و اجتماعی متولد ونزوئلا (VIII)

این برنامه در شهر فوکوشیما پس از وقوع سونامی سال ۲۰۱۱، و پس از تشعشعات اتمی و مشکلات زیست محیطی ناشی از آن، اجرا شد. زمانی که شهر پُر شده بود از کودکان با جراحت های روحی، ژاپنی ها بهترین برنامه آموزشی را پیاده کردند. مطمئنا موفقیت این برنامه از جوایزی که به کودکان می داد نبود بلکه رمز موفقیت آن در “آموزش شاد زیستن” نهفته بود.
نمایشگاه آثار سازسازی منوچهر قربانپور برگزار می‌شود

نمایشگاه آثار سازسازی منوچهر قربانپور برگزار می‌شود

نمایشگاهی از سازهای منوچهر قربانپور در محل سالن ساختمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری واقع در تقاطع یادگار امام و خیابان آزادی از روز شنبه ۲۶ الی ۳۰ مهرماه ۹۳ ، همه روزه از ساعت ۱۰ الی ۱۶ برگزار خواهد شد. آثار این هنرمندِ سازساز، شامل ۱۴ دستگاه تار، سه تار و تنبور خواهد بود.
بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (XI)

بررسی تطبیقی سه نغمه‌نگاری مختلف ردیف میرزا عبدالله برای سنتور (XI)

مثال دیگری از رنگ‌آمیزی با فاصله‌ی هنگام دیده می‌شود؛ آن‌جا که منا اشاره‌های موجود در فرود شور را به جای آن‌که مانند معمول در همان منطقه‌ی صوتی اجرای بخش اصلی بنویسد یک هنگام زیرتر نوشته است، که البته این روش تطابق بیشتری با روش اجرای پایور دارد (توجه داشته باشید که پایور ردیف را با روایت خودش اجرا می‌کند).
Bossa Nova موسیقی قشر مرفه یا ملی گرا !

Bossa Nova موسیقی قشر مرفه یا ملی گرا !

آمریکای لاتین دنیای ریتم های پر انرژی و زیبا می باشد و Nova Bossa یکی از آشناترین این ریتم ها برای ما ایرانی ها است. بوسا نوا ریتمی است که معولا” با سرعت معتدل – نه کند و نه تند – اجرا می شود، این ریتم که ریشه در فرهنگ غنی برزیل دارد در حدود سالهای ۱۹۵۰ هنگامی که تغییرات سیاسی وسیعی در کشور برزیل رخ داد و اقتصاد این کشور رو به شکوفایی گذاشت، به تدریج جایگزین ریتم قدیمی تر Samba شد.
مرور آلبوم «یال و باد»

مرور آلبوم «یال و باد»

«یال و باد» مسأله‌ای را پیش روی می‌گذارد و آن مسأله‌ی اصل (اوریجینال) بودن است. یا به بیان دقیق‌تر حد و مرز تأثیرپذیری و تقلید. این را آغاز قطعه‌ی «تلخ» به شنونده می‌گوید که نشانِ همزمان دارد از «هفت گاه معلق» در رنگ‌‌آمیزی افه‌ها و کمی بعد «شهر خاموش» و «لایه‌های تاریکی» در تکرار پژواک‌گون میانِ بافت و پیش بردن قطعه از طریق نقش‌مایه‌های بس خُرد (که جمع‌شان حتا تم کوتاهی را هم تشکیل نمی‌دهد).
نگاهی به موسیقی رمانتیک، پیانو

نگاهی به موسیقی رمانتیک، پیانو

قرن نوزدهم قرن پیشرفت در موسیقی پیانو بود. بخصوص که پیانو از لحاظ تکنولوژی ساخت پیشرفت کرده بود و از صدایی غنی و وسعت صوتی گسترده تری برخوردار شده بود.
نتایج دهمین جشن سالیانه موسیقی جز

نتایج دهمین جشن سالیانه موسیقی جز

سانی رولینز Sonny Rollins مهمترین نوازنده ساکسوفن، در دهمین جشن سالیانه جوایز جز Jazz Awards به یک پیروزی دوجانبه دست یافت و به عناوین نوازنده سال ساکسوفون تنور و همچنین موسیقی دان برگزیده سال دست یافت.
هنر نیروی مهم جاذبه و وحدت اجتماعی (II)

هنر نیروی مهم جاذبه و وحدت اجتماعی (II)

نگاه کنید به انواع موسیقی که از ترکیبات مختلف تأثیر پذیری از سازها و سبک های میان شرق و غرب تأثیر پذیرفته اند. بی گمان می بینید که از قدرت جذب بیشتری بهره مند شده اند؛ بنابراین باید به موسیقی اتکا به نفس لازم برای ارتباطات و مبادلات هنری را ارائه کرد.
بررسی سیر ترویج شیطانک نوازی

بررسی سیر ترویج شیطانک نوازی

اگر به صورت مدام در ۱۵ سال اخیر، شاهد اجرا های گروه های موسیقی ایرانی باشید، رواج یک تکنیک توجه شما را جلب می کند: «شیطانک نوازی» (۱). اجرای این تکنیک، به این صورت است که نوازنده، با لمس سیم بر روی شیطانک و بدون تماس زیاد با بخش آزاد سیم، به اجرای نغمه ای (تقریبا) فاقد هارمونیک های بالا و شبیه به صدای سازهای پرکاشن پوستی، می پردازد.
موسیقی و گردشگری (IV)

موسیقی و گردشگری (IV)

پاسخ به این سوال کمی پیچیده است زیرا اولا موسیقی ایران میتواند برنامه های غربی ارکسترها و گروه های موسیقی مجلسی را هم در بر بگیرد که در مواردی که هنرمندان ماهری درکار باشند، مسلما مورد مخاطبان خارجی قرار میگیرد ؛ دوما اگر منظور موسیقی ایرانی (چه روستایی و چه شهری) باشد، بسته به مشترکات مایگی موسیقی ما مایگی موسیقی توریست کشور میتواند گیرا و ناگیرا باشد مگر اینکه یا ما از نظر تبلیغات موسیقی خود را شناسانده باشیم یا توریست مورد نظر با این موسیقی آشنا باشد.