مقصد خودِ راه می تواند باشد (I)

بردیا کیارس
بردیا کیارس
بعد از توقفی یکساله بالاخره ارکستر ملی با تشکیلاتی جدید فعالیت خود را آغاز کرد. درباره دلایل توقف ارکستر ملی سال گذشته، شایعات بسیاری مطرح شد ولی هیچکدام به طور رسمی از طرف دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد و همچنین رهبر و در واقع پدر معنوی ارکستر ملی، فرهاد فخرالدینی تایید نشد؛ فخرالدینی در مدت این یکسال ترجیح داد سکوت کند.

شاید بد نباشد در این مجال مروری کنیم بر تاریخچه این ارکستر که پسوند «ملی» را همراه خود دارد؛ اصولا واژه ای به این نام جزء استانداردهای نامگذاری جهانی ارکستر نیست. این موضوع در میان اهالی موسیقی ایران شایع است که این نام پیشنهاد هوشنگ کامکار، موسیقیدان و آهنگساز نامدار ایران بوده است؛ البته با جستجویی میان نامهای ارکسترهای «مشهور و با سابقۀ دنیا» به واژۀ ارکستر ناسیونال یا به عبارتی ملی برخورد میکنیم ولی این پسوند به هیچ وجه به این معنا نیست که ترکیبی از سازهای خاص آن کشور و سازهای ارکستر سمفونیک را خواهیم دید، بلکه اکثراً با ارکستر سمفونیک هایی برخورد میکنیم با همان سنت جهانی ارکستر سمفونیک؛ ولی در قرن بیستم ارکسترهایی به مانند ارکستر ملی با بوجود آمدند که سازهای خاص کشورشان را در سازبندی ارکستر به طور ثابت داشتند و نامهایی مانند ملی را برای خود انتخاب کردند.

ارکستر ملی ایران به رهبری یا بهتر بگوییم، سرپرستی فرهاد فخرالدینی، ارکستری بود که بیشتر از اینکه وارث سنت موسیقی سمفونیک جهانی باشد، میراث دار ارکستر مدرسه عالی موسیقی به رهبری کلنل علینقی وزیری بود که بعدها توسط شاگرد وفادارش روح الله خالقی به رادیو آمد و ارکستر گلها نام گرفت. بر خلاف نظر منتقدان وزیری که این ارکستر را ارکستری غربزده و شاگردان او را فرفیتۀ غرب میدانستند، همان زمان این ارکستر، تقریباً بی توجه به جریانات جهانی موسیقی کلاسیک، به فعالیت مشغول بود؛ نه آثاری که برای آن تصنیف میشد تحت تأثیر جریان موسیقی کلاسیک اوایل قرن بیستم بود، نه شیوه رهبری آن متمایل به استاندارد رهبری ارکستر بود که در آن دوران، در حال جهانی شدن بود.

در واقع این ارکسترها سعی داشتند، با توجه به تغییر ذائقۀ شنودگان موسیقیِ آن زمان که بر اساس شنیدن موسیقی های متنوع از اقصا نقاط جهان، مطالبات بیشتری از موسیقی داشتند، آثار گیراتری تصنیف کنند.

جالب اینجاست که در سینما نیز از نظر بعضی از منتقدان، سینمایی را میتوان ملی نامید که کمتر تأثیری از دیگر ملتها دارد و تنها خواسته های ملی را مورد نظر دارد، چیزی مانند آثار علی حاتمی که ممکن است درک آن برای غیر ایرانی مشکل باشد.

بررسی و ارزش داوری این دو دیدگاه نسبت به تصنیف آثار هنری، خود مجالی دیگر می طلبد که در حوصله این مطلب نیست؛ به ادامه سیر تاریخی ارکستر ملی میپردازیم…

با فراگیر شدن موسیقی کلاسیک غربی در ایران و پیشرفت سازمان ارکستر سمفونیک تهران، ارکستر اپرای تهران، ارکستر هنرستان عالی موسیقی، ارکستر ژونس موزیکال و… طبعاً گرایش به شنیدن موسیقی چند صدایی و غنی با نقش آفرینی بیشتر سازها و رنگ آمیزی بیشتر، افزایش پیدا میکرد. در این میان ارکستر رادیو که از نوازندگانی کارکشته و آشناتر به موسیقی کلاسیک نسبت به نوازندگان قدیمی ارکستر گلها، بهره میبرد، میتوانست این نیاز را تا حدی جوابگو باشد.

بعد از تغییراتی که در شیوه مدیریت ارکستر رادیو و تلویزیون ملی ایران پیش آمد فرهاد فخرالدینی که خود نوازنده این ارکستر بود، به خاطر سواد بالایی که در علم آهنگسازی داشت، ساز را کناری نهاد و چوب رهبری به دست گرفت؛ هرچند فخرالدینی هیچ وقت ارکستر را با استانداردهای جهانی رهبری ارکستر، رهبری نکرد ولی موفقیت او در مدیریت ارکستر باعث شد، او از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۸ در همین پست بماند.

ارکستر رادیو و تلویزیون ملی ایران در آن زمان، ترکیبی از نوازندگان متوسط، خوب و عالی را در میان خود داشت، مایستر ارکستر، شجاع الدین لشکرلو نوازنده چیره دست ویولون و مسلط به نوازندگی به هر دو شیوه ایرانی و غربی بود که در قمستهایی سولوهای ویولون را هم مینواخت، دیگر نوازندگان این ارکستر مانند یوسف زمانی ها و اکبرپور که ذوق و سوادی در زمینه دانش آهنگسازی داشتند، در تغذیه این ارکستر همراهی میکردند.

2 دیدگاه

  • اسماعیل بحرایی
    ارسال شده در دی ۱۵, ۱۳۸۹ در ۳:۳۹ ب.ظ

    سلام خدمت دوست هنر شناس و هنرمندم سجاد پور قناد.
    ارکستر ملی پس از این سکوت…دوباره شروع به کار کرده….ولی با مدیریت و رهبری جدید….جای خوشحالیست که فعالیت این ارکستر ایرانی که البته تاثیرات زیادی از موسیقی غربی هم دارد دوباره از سر گرفته شده….ولی میخواستم بدانم آیا به نظر شما آقای بردیا کیارس و سایر کسانی که مسئولیت را بر عهده گرفتن….میتوانند این ارکستر را پربار تر کنند..؟

  • ارسال شده در دی ۱۶, ۱۳۸۹ در ۴:۴۴ ق.ظ

    با سلام و عرض ارادت
    به عقیده بنده اگر ارکستر در دام مشکلات گذشته اش نیافتد میتوانیم شاهد ارکستر موفقی باشیم. در شماره های آینده بیشتر در این مورد گفته ام که به زودی روی سایت میگذاریم.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VII)

نخچیرگان به مجموع الحان سی گانه ی باربد شامل می شد. باربد آفریننده ترانه های نوروزی نیز به شمار می رود. از این ترانه ها می توان به فرخ روز، سروستان، ارغنون، لبینا اشاره کرد. آثار باربد را موسیقیدانان قرون بعدی چون شعبه، جنس، آوازه، و شاخه های مهم مقام ها توضیح و توصیف کرده اند، عبدالقادر مراغه ای در مقاصد الالحان ماهیت تاریخی و موسیقی لحن و آثار باربد را خاطرنشان نموده و آن را زمینه دوره اول تشکیل مقام ها شمرده است.

گزارشی از سخنرانی آروین صداقت کیش در سمینار «موسیقی و امر دراماتیک» (IV)

صداقت‌کیش ادامه داد: در امر دراماتیک اما این گونه نیست و درون و بیرون با هم یکی می‌شوند. اگر اجازه دهید مثالی در مورد امر هنری بزنم. کسانی که تئاتر بازی می‌کنند رابطه‌شان با متن نمایشی درونی است. یعنی نمی‌توانیم این رابطه را به درونی و بیرونی تقسیم کنیم و بگوییم این شخصیت واقعا وجود دارد و آن شخصیت فقط روی صحنه وجود دارد، همه‌شان وجود دارند. بنابراین این نظام باید با یکدیگر یکی و ادغام شده باشد. اگر به موضوع دادن پول به فروشنده به عنوان یک کنش برگردم، نمی‌توانیم بگوییم الان بیرون این نظام ارتباطی هستیم و نظام داخلی آن با نظام بیرونی‌اش متفاوت است. اگر کسی هم از بیرون به این رویداد نگاه کند فقط در حال نگاه کردن به یک کنش است و مانند موضوع داستان نیست که نتواند داخل آن شود، او هم می‌تواند وارد این کنش شود و مرزی ندارد.

از روزهای گذشته…

نخستین دوره جشنواره موسیقی دانشجویی “صبا” برگزار می شود

نخستین دوره جشنواره موسیقی دانشجویی “صبا” برگزار می شود

“جشنواره موسیقی صبا” فعالیت خود را از تابستان سال ۱۳۹۵ آغاز کرده است و همه ‌ساله به همت دانشجویان دانشکده‌ی موسیقی دانشگاه هنر برگزار می‌شود. به گفته محمد هادی مجیدی، دبیر نخستین دوره جشنواره، اولین دوره جشنواره صبا در دو بخش رقابتی و غیر رقابتی برگزار خواهد شد که بخش رقابتی آن شامل چهار محور: آهنگسازی، گروه نوازی کلاسیک غربی، گروه نوازی موسیقی ایرانی، پژوهش موسیقی خواهد بود که بخش آهنگسازی شامل دو ماده آهنگسازی برای گروه کر و آهنگسازی برای آنسامبل پرکاشن کلاسیک، بخش گروه نوازی کلاسیک شامل اجرای گروه های تریو، کوآرتت و کوئینتت از رپرتوآر موسیقی کلاسیک و بخش گروه نوازی موسیقی ایرانی شامل اجرای آثار اساتید موسیقی ایرانی برای گروه های بالای پنج نفر و البته با شرایط ذکر شده در فراخوان جشنواره خواهد بود.
به یاد استاد سعید هرمزی

به یاد استاد سعید هرمزی

دی ماه ۱۳۵۵ استاد بزرگ موسیقی و نوازنده نامی تار و سه تار، استاد سعید هرمزی در تهران دیده از جهان فروبست. نوشته زیر توسط یکی از پیگیران جدی آثار مرحوم هرمزی نگاشته شده که در پی می آید.
گفتگوی من و خودم در آینه (II)

گفتگوی من و خودم در آینه (II)

به نظرم این نوع موسیقی یک جلوه‌ی جهان چند فرهنگی را به نمایش می‌گذارد و و آن نوعش را که من اشاره می‌کنم نمایشی از کنار هم نشستن موسیقی‌دانان چند فرهنگ مختلف است. آنها می‌خواستند همنوازی کنند پس مجبور شدند از بعضی پیچیدگی‌های زبانشان صرف‌نظر کنند، مانند من که بخواهم برای جمعی که فارسی اندکی می‌دانند حرف بزنم یا بنویسم. مطمئنا نخستین کلماتم این نخواهد بود: «منت خدای را عزوجل».
تنبک نواز، نه تنبک

تنبک نواز، نه تنبک

نوشته ای که می خوانید گفتگویی است از محمد افتخاری با زنده یاد علی تجویدی که در مجله «کلک» شماره ۱۶ در تیر ماه ۱۳۷۰ به انتشار رسیده است و به کنسرت دو نوازی بهمن رجبی و محمود فرهمند بافی می پردازد.
درباره «مستر کلاس»

درباره «مستر کلاس»

شاید شما بارها با عنوان «مستر کلاس» در موسیقی برخورد داشته اید و این سوال برای شما بوجود آمده باشد که این کلاس برای چه افرادی و در چه سطحی است؟ آیا کلاسی است برای نوازندگان پیشرفته موسیقی؟ برای شرکت در این کلاس ها چه سطحی از مهارت در نوازندگی لازم است؟
بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (XIII)

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (XIII)

به همین ترتیب مثال های زیر را مشاهده کنید و سعی کنید جملات تاثیر گرفته از ردیف را مقایسه کنید. قطعۀ «پیش درآمد نغمه» در دستگاه چهارگاه و گوشۀ زنگ شتر از ردیف میرزا عبدالله.
گفتگویی با جولیان بریم (II)

گفتگویی با جولیان بریم (II)

خیلی خوب یادم هست که استرس بسیاری داشتم. اما به محض اینکه شروع به اجرا کردم و اشتیاق مردم را دیدم به خودم مسلط شدم و خیلی از کار خودم لذت بردم. من قطعات خیلی مشکلی را برای اجرایم آماده کرده بودم. خوب یادم می آید که از پونس(Ponce)، سونات کلاسیک (Sonata Classica) را اجرا کردم که یک سونات بسیار مشکل با ۴ موومان است و چند قطعه از تورینا (Turina) و کمی هم از باخ، که الان یادم نمی آید که چه قطعاتی بود. یک برنامه خیلی متنوع ازقطعات مختلف بود.
دامارو یک ساز ضربی

دامارو یک ساز ضربی

باورکردنی نیست اما در فلات تبت (Tibet) نوعی ساز ضربی بنام Damaru وجود دارد که در ساخت آن از جمجمه انسان استفاده می شود. این ساز از دو کاسه سر انسان تشکیل می شود و جالبتر از همه آنکه بنابر متون مذهبی مردم این منطقه، ترجیح بر آن است تا در ساخت این ساز از جمجمه سر یک پسر ۱۶ ساله و یک دختر ۱۲ ساله استفاده شود.
آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران برگزار می شود

آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران برگزار می شود

آیین نکوداشت هنر رزم و بزم ایران و دومین گردهمآیی هنرجویان آکادمی تخصصی آواز به مناسبت تولد شاعر گرانمایه استاد امیر هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه) در ششم اسفند ماه در منطقه ی زیبا و کوهستانی برغان کرج بر گزار می گردد. این مراسم ویژه هر سال با مدیریت علی خدایی پایه گذار آکادمی آواز در همین روز برگزار می شود.
گذر از مرز ستایشِ محض (IV)

گذر از مرز ستایشِ محض (IV)

از اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰ توجه اشتوکهاوزن به موضوع فرهنگ‌های شرق آسیا جلب شد. چنان که در روند تغییرات اندیشه‌های آهنگسازانه و فرهنگی وی مشخص است او از این دوره به تفکر عرفانی شرقی بسیار علاقه‌مند شده بود. این گرایش کلی وی به‌ویژه در دهه‌ی ۱۹۷۰ بر بخشی از جهان روشنفکری وقت سایه افکنده بود و چیزی منحصر به وی نیست (۱۰). از سوی دیگر او نوعی تفکر «گیهانی» نیز تحت تاثیر همین زمینه‌ها پیدا کرد که آن را با نوعی ماجراجویی‌ علمی-تخیلی (۱۱) در هم آمیخت و برخی از آثار هنری‌اش را بر پایه‌ی چنین تخیلات و توهماتی خلق کرد. قطعات این دوره‌اش باز هم مورد نقد هر دو جبهه‌ی نقادان گذشته قرار گرفت.