دو نمود از یک تفکر (VI)

این مقوله را می توان از دیدگاهی کلی تر نیز بررسی نمود. برای مثال در گوشه «چهارپاره» ی ماهور که گوشه ای ضربی است، جمله ی اول در دانگ اول ماهور آغاز می گردد و بلافاصله در جمله ی دوم، گوشه در دانگ دوم ادامه می یابد. هر جمله ای از گستره ای به اندازه یک دانگ (۴ نت) تشکیل شده است که ابتدا از دانگ اول (سل، نت ِ سیم ِ زرد تار و سه تار در حالت “دست باز”) آغاز شده و در جمله ی پنجم گوشه بیشترین حد پیشروی خود را دارد (از می ِ پایین دسته تا لا ی میان دسته) و سپس به تدریج با فواصل دوم و پلکانی رو به دانگ دوم ماهور پایین می آید؛ جمله ی آخر نیز برای زمینه سازی فرود حدفاصل دو ی دست باز ِ سیم سفید تا فا را در بر می گیرد.

در این مورد نیز مشاهده می گردد که روند کلی گوشه دارای تقارن است، آغاز سیم دوم و پیشروی تا میان دسته ی سیم ِ اول و سپس فرود دوباره به پایین دسته.

رد این تقارن را می توان در مقیاسی کلی تر نیز گرفت، آنجا که هر “دستگاه” دارای درآمدی ست که از محدوده های بم تر آغاز در درآمد آغاز شده و به شاه گوشه ها (یا اوج ها) می رسد که معمولا در محدوده های میانی صدای ساز هستند (دلکش در ماهور، اوج در شور، بیداد در همایون، مخالف و مغلوب در سه گاه و چهارگاه، نهفت در نوا و… ) و در آخر به درآمد فرود می آیند.

این تعادل حاصل از تقارن – به خصوص در عناصر جزیی تر – پدید آورنده ی انسجام و تعادل درونی بافت و ساختار موسیقی ایرانی است.

گوشه ی چهارپاره ی ماهور و تقارن کلی آن


تزیین
«تزیین» در هنر ایرانی – به خصوص معماری و موسیقی – دارای وضعیت متناقضی است. از یک سو نام «تزیین» بر آن است که دلالت بر عنصری اضافه بر ساختار اصلی دارد و از سوی دیگر حذف آن از اثر هنری به منزله ی حذف قسمتی غیر قابل اغماض از آن اثر است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، نمی توان از حجمی مسلط و قاطع در بناهای ایرانی سخن گفت و به دلیل برخی چارچوب های جبری و یکسان و کلیشه شده در بناهای ایرانی، عرصه برای بروز تفاوت های بنیادین در حجم و کالبد بناها تنگ شده است.

در اینجا تزیینات وظیفه ی رفع کمبود برخی از این عوامل را بر عهده می گیرند. مسجد شیخ لطف الله را در نظر داشته باشید که از لحاظ سلسله مراتب ِ فضایی کمتر نمونه ای در معماری ایرانی مشابه آن یافت می گردد. اگر فرض کنیم که بعد از طی آن دالان و ورودی و فضاهای مسحور کننده، ناگهان با گنبد و گشایشی روبرو شویم که تزیینات فعلی شبستان مسجد را نداشته باشد، در این صورت تمامی این تمهیدات خنثی و یا حداقل کمرنگ می گردد. رنگهای غالب تزیینات و نقوش هندسی بنا هر چند نه در سازه ی بنا نقش چندانی دارند و نه در سازماندهی پلان، اما حذف آنان قسمت اعظمی از حس ِ بنا – که دارای رابطه ی مستقیم با کاربری معنوی و مذهبی آن است – را از بین می برد.

حال اگر در نظر بگیریم که ساز و آوازهای ایرانی به مانند «کانتوس فیرموس» های قرون وسطایی خالی از هرگونه عنصر تزیینی (تکیه، غلت، تحریر، پنجه کاری، واخوان، درّاب و… ) و صرفا عرضه کننده ی ساختار، ملودی و پیکر بندی اصلی موسیقی باشند، دیگر نمی توان جذبه ی کنونی آن را برایش متصور بود. بسیاری عدم حضور سنتی گروه نوازی در موسیقی ایرانی را یک عیب می پندارند، حال آن که باید توجه داشت که در گروه نوازی و استفاده از چند صدایی، ناچار به زیرپا گذاشتن برخی از این ظرائف و تزیینات می باشیم که شکل دهنده ی قسمت بزرگی از هویت موسیقی ایرانی ست.

نتیجه گیری
موسیقی و معماری ایرانی از آنجا که دارای خاستگاه فرهنگی و اجتماعی مشابهی می باشند، دارای اشتراکاتی هستند. این اشتراکات علاوه بر سرچشمه های آثار هنری (تفکر نشات گرفته شده در آثار)، گاه روش های نیل به این اهداف در آثار را نیز شامل می شوند که در برخی موارد قابل تطبیقند؛ مانند تزیین، تکرار، تفکر کشف و شهود و مراقبه ای، تقارن و نظم طبیعی و روحیه ی محافظه کاری و حفظ برخی چارچوب های ثابت در طی زمان. توجه به جزییات نیز یکی از خصوصیات کلیدی این دو هنر در ایران و تاریخ آن است که آن را تا ریزترین زوایا مستعد جست و جو و اکتشاف ساخته است.

منابع:
۱۳۸۹، کتاب سال شیدا، جبر و آزادی در مفاهیم موسیقی ردیف دستگاهی در طبقه بندی هنرهای ایرانی، محسن حجاریان، بیدگل.
۱۳۸۹، کتاب سال شیدا، نگاهی به مبانی اجرا در موسیقی دستگاهی، بهراد توکلی، بیدگل.
۱۳۸۴، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۲۷، بررسی مفاهیم موسیقی دستگاهی ایران، نرگس ذاکر جعفری، انتشارات ماهور.
۱۳۸۷، ردیف میرزاعبدلله نت نویسی آموزشی تحلیلی، داریوش طلایی، چاپ دوم، نی.
۱۳۸۸، موسیقی ملی ایران، دکتر داریوش صفوت و نلی کارن، مترجم: سوسن سلیم زاده، کتابسرای نیک.
۱۳۸۲، سبک شناسی معماری ایران، محمدکریم پیرنیا، پژوهنده.
۱۳۹۰، از پیمون در معماری سنتی تا مدولارسازی در سازه های فضاکار، محمد صادق فلاحت، حسین محمدی، سومین کنفرانس ملی سازه های فضاکار

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در تیر ۱۱, ۱۳۹۱ در ۱۰:۲۰ ب.ظ

    مقالات مربوط به نوازندگی سازها، سالن های ارکستر، ارکسترهای جهان، سازگری و… سایت چند وقته که خیلی کم شدن و رویکرد سایت تغییر کرده

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

شناخت کالبد گوشه‌ها (IX)

حقیقت یافتن یکی از دو سوی این متناقض‌نما دیگر بستگی به مولف و کارش ندارد بلکه بیشتر مربوط به واکنش جامعه‌ی موسیقی است و آن کسانی که کتاب را می‌خوانند و به کار می‌بندند. احتمالا آگاه بودن بر این نکته که تحلیل ردیف به عنوان نوعی دستور زبان چه کاستی‌هایی دارد یا می‌تواند به بار آورد، همان کاستی‌ها را به نقطه‌ی قوتی در دگرگونی تلقی ما از دامنه‌ی خلاقیت در موسیقی دستگاهی تبدیل خواهد کرد، حتا اگر شده با مطرح کردن پرسش‌هایی درباره‌ی حدود تفسیر و … به بیان دیگر اگر دستاوردهای تحلیلی کتاب به عنوان یک حقیقت مسلم یا یک و تنها یک تفسیر قطعی درک شوند سوی اول روی می‌دهد و اگر به عنوان یک تفسیر خاص اما معتبر از میان بسیار تفسیرها، سوی دوم.

آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

برای اولین بار پارتیتورهایی از آثار آهنگساز بزرگ و صاحب سبکِ ایرانی استاد زنده یاد مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان غرب کشور عرضه می شود. امیرآهنگ آخرین شاگرد مرتضی حنانه اعلام کرد: به زودی ده پارتیتور از آثار استاد مرتضی حنانه توسط من و نظارت امیرعلی حنانه در اختیار علاقمندان آثار این آهنگساز برجسته و صاحب سبک قرار می گیرد.

از روزهای گذشته…

گفتگو با مائوریزو پُلینی (I)

گفتگو با مائوریزو پُلینی (I)

باعث افتخار من (بورووس دُفی) است که نوازنده پیانو مائوریزو پلینی (Maurizio Pollini) را در مجموعه گفتگوی خود معرفی کنم. این پیانیست ایتالیایی از طریق تمرینات فراوان، آثار ضبط شده غیر قابل شمارش و کنسرتهای زنده ای که با دقت آنها را انتخاب کرده، خود را از دیگران متمایز داشته. او در سال ۱۹۴۲ در ایتالیا متولد شد. بعد از دریافت جایزه اول در مسابقات Warsaw Chopin در سال ۱۹۶۰، تصمیم گرفت به جای اجراهای بیشتر بپردازد و تحصیلات خود را ادامه دهد البته قبل از اینکه هنوز حرفه بین المللی خود را برنامه ریزی کند!
نوازنده و تمرین (I)

نوازنده و تمرین (I)

بی شک، تمرین اساسی ترین عنصرسازنده هنرمندان است و بزرگترین نقش را خصوصآ برای به اوج رساندن نوازندگان ایفا می کند. مطالبی که در این مقاله آمده حاوی نکاتی است، به صورت پرسش و پاسخ، درباره تمرین های نوازندگی و مسائل مرتبط با آن، که قدم به قدم در این گفتار تشریح می شوند و امید است مفید واقع شوند.
نگاهی به سبکهای موسیقی – کلاسیک

نگاهی به سبکهای موسیقی – کلاسیک

اگر کارهای فرانسیسکو گویا نقاش اسپانیایی را دیده باشید میتوانید ایده خوبی از دوران هنر کلاسیک بدست آورید. هنر در این دوران بیشتر متوجه سادگی و وضوح بود تا تزئینات ماهرانه و بعید است درعالم موسیقی بتوان کارهایی به سادگی اما در عین حال زیبایی و درخشش موتزارت پیدا کرد.
موسیقی نواحی، تحول آری یا خیر؟ (II)

موسیقی نواحی، تحول آری یا خیر؟ (II)

گفتیم که انتخاب حوزه کاری و عنوان مناسب به چه میزانی اهمیت دارد؛ حالا سئوال اینجاست که آیا یک نوازنده دوتار حق ندارد وارد حیطه موسیقی کلاسیک شده و دست به نوآوری هایی بزند؟
تغییر رفتار بازار موسیقی در اینترنت

تغییر رفتار بازار موسیقی در اینترنت

کاربران اینترنت پرسرعت – Broadband در اروپا و آمریکای شمالی در حال تغییر الگوی مصرف در download موسیقی از اینترنت هستند و پیش بینی می شود تا پنج سال آینده تغییر کلی در نحوه خرید موسیقی در جهان بوقوع پیوندد.
منبری: هر دستگاه هارمونی خود را دارد

منبری: هر دستگاه هارمونی خود را دارد

در مورد بخشی که ابزار، ارکستر غربی بوده مقایسه ای می کنم بین مرحوم حنانه و جناب فخرالدینی. آقای حنانه تحصیلکرده بود و دانش موسیقی شان در حد اعلی و به زعم خودشان معتقد به داشتن زبان ایرانی در آهنگسازی برای ارکستر. با استفاده از هارمونی های زوج و چه و چه که تدابیری بود که ایشان داشتند در امر آهنگسازی.
About گروهی برای بداهه نوازی (III)

About گروهی برای بداهه نوازی (III)

گروه Hot Chip همیشه به بداهه نوازی در اجراهای زنده فکر کرده بود و با آن آشنا بود اما این تجربه برای تیلور از جنس دیگری بود: «هم هیجان برانگیز بود و هم وحشتناک. وحشتناک از این جهت که دوست نداری که اجرا خوب نباشد یا اینکه همه چیز خوب پیش نرود یا احساس کنی که داری وقتت را تلف می کنی یا کاری بی معنی انجام می دهی.»
همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (X)

همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (X)

مقایسه‌ی کوتاهی با شرح وی بر موثر؛ «[…] چیزی است که در خمیره و سرشت انسان نفوذ کند و در آن نشانی از خود باقی بگذارد» (ص ۸۲) این سوال را به ذهن می‌آورد که تفاوت موثر و مطبوع چیست. چون گویا در هر دو مورد اثر گذاشتن وجود دارد. شاید تنها تفاوت «نفوذ کردن باشد» که دقیقاً معلوم نیست به چه معنی به کار رفته.
هشتادمین سالگمرگ درویش خان (I)

هشتادمین سالگمرگ درویش خان (I)

غلامحسین درویش معروف به درویش خان از نوابغ موسیقی سدۀ اخیر است. وی هنرمندی خلّاق با سلیقه و ظریف و نوازنده ای ماهر و چیره دست بود. وی در سال ۱۲۵۱ به دنیا آمد پدرش حاجی بشیر نام داشت که از اهالی طالقان بود و سه تار مینواخت. از آنجایی که شوق فرزندش را در یاد گیری موسیقی دریافت وی را به موزیک دارالفنون سپرد.
آفرینندگی اعداد (III)

آفرینندگی اعداد (III)

پاچ از لحاظ تاریخی به سیستم فواصل معرفی شده توسط بطلمیوس در قرن دوم میلادی اشاره می کند که در آن کسرهای حاوی اعداد اول تا ۱۱ مورد استفاده قرار گرفته است.