دو نمود از یک تفکر (VI)

این مقوله را می توان از دیدگاهی کلی تر نیز بررسی نمود. برای مثال در گوشه «چهارپاره» ی ماهور که گوشه ای ضربی است، جمله ی اول در دانگ اول ماهور آغاز می گردد و بلافاصله در جمله ی دوم، گوشه در دانگ دوم ادامه می یابد. هر جمله ای از گستره ای به اندازه یک دانگ (۴ نت) تشکیل شده است که ابتدا از دانگ اول (سل، نت ِ سیم ِ زرد تار و سه تار در حالت “دست باز”) آغاز شده و در جمله ی پنجم گوشه بیشترین حد پیشروی خود را دارد (از می ِ پایین دسته تا لا ی میان دسته) و سپس به تدریج با فواصل دوم و پلکانی رو به دانگ دوم ماهور پایین می آید؛ جمله ی آخر نیز برای زمینه سازی فرود حدفاصل دو ی دست باز ِ سیم سفید تا فا را در بر می گیرد.

در این مورد نیز مشاهده می گردد که روند کلی گوشه دارای تقارن است، آغاز سیم دوم و پیشروی تا میان دسته ی سیم ِ اول و سپس فرود دوباره به پایین دسته.

رد این تقارن را می توان در مقیاسی کلی تر نیز گرفت، آنجا که هر “دستگاه” دارای درآمدی ست که از محدوده های بم تر آغاز در درآمد آغاز شده و به شاه گوشه ها (یا اوج ها) می رسد که معمولا در محدوده های میانی صدای ساز هستند (دلکش در ماهور، اوج در شور، بیداد در همایون، مخالف و مغلوب در سه گاه و چهارگاه، نهفت در نوا و… ) و در آخر به درآمد فرود می آیند.

این تعادل حاصل از تقارن – به خصوص در عناصر جزیی تر – پدید آورنده ی انسجام و تعادل درونی بافت و ساختار موسیقی ایرانی است.

گوشه ی چهارپاره ی ماهور و تقارن کلی آن


تزیین
«تزیین» در هنر ایرانی – به خصوص معماری و موسیقی – دارای وضعیت متناقضی است. از یک سو نام «تزیین» بر آن است که دلالت بر عنصری اضافه بر ساختار اصلی دارد و از سوی دیگر حذف آن از اثر هنری به منزله ی حذف قسمتی غیر قابل اغماض از آن اثر است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، نمی توان از حجمی مسلط و قاطع در بناهای ایرانی سخن گفت و به دلیل برخی چارچوب های جبری و یکسان و کلیشه شده در بناهای ایرانی، عرصه برای بروز تفاوت های بنیادین در حجم و کالبد بناها تنگ شده است.

در اینجا تزیینات وظیفه ی رفع کمبود برخی از این عوامل را بر عهده می گیرند. مسجد شیخ لطف الله را در نظر داشته باشید که از لحاظ سلسله مراتب ِ فضایی کمتر نمونه ای در معماری ایرانی مشابه آن یافت می گردد. اگر فرض کنیم که بعد از طی آن دالان و ورودی و فضاهای مسحور کننده، ناگهان با گنبد و گشایشی روبرو شویم که تزیینات فعلی شبستان مسجد را نداشته باشد، در این صورت تمامی این تمهیدات خنثی و یا حداقل کمرنگ می گردد. رنگهای غالب تزیینات و نقوش هندسی بنا هر چند نه در سازه ی بنا نقش چندانی دارند و نه در سازماندهی پلان، اما حذف آنان قسمت اعظمی از حس ِ بنا – که دارای رابطه ی مستقیم با کاربری معنوی و مذهبی آن است – را از بین می برد.

حال اگر در نظر بگیریم که ساز و آوازهای ایرانی به مانند «کانتوس فیرموس» های قرون وسطایی خالی از هرگونه عنصر تزیینی (تکیه، غلت، تحریر، پنجه کاری، واخوان، درّاب و… ) و صرفا عرضه کننده ی ساختار، ملودی و پیکر بندی اصلی موسیقی باشند، دیگر نمی توان جذبه ی کنونی آن را برایش متصور بود. بسیاری عدم حضور سنتی گروه نوازی در موسیقی ایرانی را یک عیب می پندارند، حال آن که باید توجه داشت که در گروه نوازی و استفاده از چند صدایی، ناچار به زیرپا گذاشتن برخی از این ظرائف و تزیینات می باشیم که شکل دهنده ی قسمت بزرگی از هویت موسیقی ایرانی ست.

نتیجه گیری
موسیقی و معماری ایرانی از آنجا که دارای خاستگاه فرهنگی و اجتماعی مشابهی می باشند، دارای اشتراکاتی هستند. این اشتراکات علاوه بر سرچشمه های آثار هنری (تفکر نشات گرفته شده در آثار)، گاه روش های نیل به این اهداف در آثار را نیز شامل می شوند که در برخی موارد قابل تطبیقند؛ مانند تزیین، تکرار، تفکر کشف و شهود و مراقبه ای، تقارن و نظم طبیعی و روحیه ی محافظه کاری و حفظ برخی چارچوب های ثابت در طی زمان. توجه به جزییات نیز یکی از خصوصیات کلیدی این دو هنر در ایران و تاریخ آن است که آن را تا ریزترین زوایا مستعد جست و جو و اکتشاف ساخته است.

منابع:
۱۳۸۹، کتاب سال شیدا، جبر و آزادی در مفاهیم موسیقی ردیف دستگاهی در طبقه بندی هنرهای ایرانی، محسن حجاریان، بیدگل.
۱۳۸۹، کتاب سال شیدا، نگاهی به مبانی اجرا در موسیقی دستگاهی، بهراد توکلی، بیدگل.
۱۳۸۴، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۲۷، بررسی مفاهیم موسیقی دستگاهی ایران، نرگس ذاکر جعفری، انتشارات ماهور.
۱۳۸۷، ردیف میرزاعبدلله نت نویسی آموزشی تحلیلی، داریوش طلایی، چاپ دوم، نی.
۱۳۸۸، موسیقی ملی ایران، دکتر داریوش صفوت و نلی کارن، مترجم: سوسن سلیم زاده، کتابسرای نیک.
۱۳۸۲، سبک شناسی معماری ایران، محمدکریم پیرنیا، پژوهنده.
۱۳۹۰، از پیمون در معماری سنتی تا مدولارسازی در سازه های فضاکار، محمد صادق فلاحت، حسین محمدی، سومین کنفرانس ملی سازه های فضاکار

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در تیر ۱۱, ۱۳۹۱ در ۱۰:۲۰ ب.ظ

    مقالات مربوط به نوازندگی سازها، سالن های ارکستر، ارکسترهای جهان، سازگری و… سایت چند وقته که خیلی کم شدن و رویکرد سایت تغییر کرده

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (I)

تمپرلی در مقاله اش با نام «متر و دسته بندی در موسیقی آفریقایی» این سوالات را مطرح می کند: «چگونه می توان ریتم آفریقایی را با دید رایج تئوریک ریتم مطابقت داد؟»، «چه شباهت ها و تفاوت های بین ریتم آفریقایی و ریتم غربی وجود دارد؟ با توجه به این که ریتم غربی در بر اساس تئوری موسیقی سنجش می شود.» دیدگاه من در این مقاله نیز تفاوت چندانی با سوالات مطرح شده ندارد. مانند تمپرلی من نیز می خواهم مفاهیم تئوری های اخیر ریتم و متر را با توجه به موسیقی غربی مورد بحث قرار دهم. با این حال، من صرفا موسیقی آمریکایی را مد نظر قرار نمی دهم.

کنسرت ارکستر باربد در سومین جشنواره موسیقی معاصر تهران به روی صحنه می رود

ارکستر زهی باربد به رهبری کیوان میرهادی و سرپرستی محمد هادی مجیدی در سومین دوره جشنواره بین المللی موسیقی معاصر تهران در تاریخ سوم اردیبهشت ماه ۹۷ ساعت ۱۸ در تالار رودکی به روی صحنه خواهد رفت.

از روزهای گذشته…

هنوز هم برای یادگیری ساز جدید دیر نیست (I)

هنوز هم برای یادگیری ساز جدید دیر نیست (I)

این متن مصاحبه ای با گیل شاهام (Gil Shaham) ویلنیست آمریکایی اسرائیلی متولد ۱۹ فوریه ۱۹۷۱ و دارنده جوایز بین المللی است. این مصاحبه در اتاق رختکن گیل در تالار ملکه الیزابت توسط ریچارد اسلانی (Richard Slaney) از طرف وب سایت سئوند اکسچنج تعویض صوت ( Sound Exchange) پس از پایان تمرین گیل با ارکستر فیلارمونیا، انجام شده است.
آوازهای تلخ سرزمین من  (II)

آوازهای تلخ سرزمین من (II)

او که بسیار به موسیقی محلی ایران علاقمند بود، در سال ۱۳۳۸، به ضبط هشت ترانه ی محلی ایران پرداخت که در کشور فرانسه جایزه ی اول “شارل کروس” را دریافت نمود. وکیلی پیش از این به تحقیق در مورد شیوه ی اجرای این ترانه های روستایی در مناطق مختلف ایران پرداخته بود.
موسیقی مفهومی را بهتر بشناسیم

موسیقی مفهومی را بهتر بشناسیم

موسیقی مفهومی (Concrete Music) همراه با تلاش‌های پی‌گیر آهنگ‌سازان موسیقی الکترونیک در طول دهه۵۰ میلادی به‌وجود آمد. این موسیقی به‌واسطه ابتکارات پیر شافر (Pierre Schaeffer) در ادامه فعالیت‌های روسولو (Russolo) تکمیل و به‌نام شافر ثبت شده است.
مقایسه‌ی روش‌های آموزش ساز عود در موسیقی ترکی (VIII)

مقایسه‌ی روش‌های آموزش ساز عود در موسیقی ترکی (VIII)

مقایسه‌ی روش‌ها بر حسب سبک نوازندگی نشان می‌دهد که سبک عودنوازی، مبین روش‌هایی است که نوازندگان پس از گذراندن آموزش‌های اصلی در پیش می‌گیرند. ممکن است چنین به نظر برسد که در روش تارگان، پس از آموزش اصلی، هدف، رسیدن به ویرتوئوزیته است. اگرچه تارگان نوازنده‌ی بسیار خوبی ا‌ست، به سبب تحصیل موسیقی غربی، سبک او فاقد سنت‌گرایی‌ ا‌ست که این امر بسیار طبیعی ا‌ست. بازتاب ذوق و قریحه‌ی تارگان در شیوه‌اش مشخص است، اما به نظر می‌رسد که روح مقام‌ها کاستی‌هایی‌ دارند و روش خاص تارگان، برای نوازندگان سنتی عود، مناسب نیست. اما این روش برای اجراهای تکنوازی بسیار مناسب است. تارگان در اجراهای گروهی شرکت نمی‌کرد و از مقام‌های سنتی مانند صبا و هُزام نیز بهره نمی‌برد (Yildiz,2005:42).
هیچ تقدیری جوابگوی زحمات بی دریغ<br /> این بزرگ مرد موسیقی نیست

هیچ تقدیری جوابگوی زحمات بی دریغ
این بزرگ مرد موسیقی نیست

هفته پیش با شنیدن اعلام حکم بازنشستگی آقای شریف لطفی بعد از ۳۰ سال خدمت بی وقفه این بزرگ مرد، دانشجویان، اساتید، مدرسین، اعضائ هیات علمی و کارکنان و کارمندان دانشکده موسیقی دانشگاه هنر به یکباره احساس کردند که حامی بزرگ دانشکده موسیقی را از دست دادند. این تغییر و تحول در حالی انجام شد که همین چند ماه پیش آقای شریف لطفی با همکاری آقای “دکتر محسن حجاریان” رشته “اتنوموزیکولوژی” (موسیقی شناسی قومی) را در وزارت علوم به تصویب رساندند تا از سال آینده نیز در دانشکده موسیقی دانشگاه هنر پذیرای دانشجو باشند و همزمان برنامه تفصیلی “کارشناسی ارشد آکوستیک” پیشنهاد شده از طرف آقای دکتر خسرو مولانا در دست بررسی و اقدام بود.
تکمیل الحان منسوب به باربد (IV)

تکمیل الحان منسوب به باربد (IV)

در مورد وجه تسمیهء برخی از این الحان روایاتی نقل شده است. برخی از آنها یاد آورد حوادث‌ تاریخی و داستانهای گذشته است که ساسانیان به ذکر آن علاقهء وافری داشتند. لحن ۲۸ مربوط به‌ حکایت سیاوش، پسر کیکاوس و کشته شدن او و لحن ۲۹ مربوط به داستان ایرج پسر فریدون و کشته‌ شدن او می‌باشد. هر دو لحن اشاره به انتقام‌جویی پس از مرگ آنها دارد. برخی الحان مانند: باغ شرین یا تخت طاقدیس اشاره به قدرت و ثروت خسرو دارد. تخت طاقدیس نام تخت طاقی شکل جواهر نشان‌ خسرو پرویز بوده است که صورتهای بروج و ستارگان را بر آن نقش نموده بودند. الحانی که با نام «گنج» آغاز می‌شود، اشاره به گنجهای خسرو دارد و لحن ۲۳ اشاره به شبدیز اسب محبوب خسرو پرویز دارد.
سرک کشیدن به کمی دوردست تر (IV)

سرک کشیدن به کمی دوردست تر (IV)

تنها قطعه‌ای که از این تضاد برکنار مانده «ترقه» است. یک بخش از آلبوم شب، سکوت، کویر که تنظیم مجددی از آن ارائه شده است. قطعه‌ای که در آن کوئینتت به عنوان سه‌تار به کار گرفته شده است به طوری که حتا صدای سیم‌های همراه در سه تار نیز می‌توان در لحظاتی از حرکت بافت و رنگ کوئینتت شنید.
چت ادکینز

چت ادکینز

بدون Chet Atkins امکان نداشت که موسیقی Country در دهه های ۵۰ و ۶۰ بتواند با سایر سبکهای موسیقی رقابت کند و به بالای جداول موسیقی برسد. او نوازنده توانای گیتار بود و بیش از اجرای کنسرت های زنده در استودیو کار میکرد، با هنرمندانی چون الویس پریسلی، ادی آرنولد، مایک نافلر و… کار کرد.
بوگی ووگی (II)

بوگی ووگی (II)

عبارت بوگی ووگی، بنا به نظر بسیاری از مورخین و زبان شناسان، تکرار کلمه بوگی است. بوگی در حدود سال ۱۹۱۳ به مهمانیهایی گفته میشد که در آن یک گروه نوازنده دعوت میشدند و حاضران دستمزد آنها را با همدیگر پرداخت میکردند. ووگی، تکرار بوگی با کمی تغییر است و این تکرار کلمه با تغییر دادن حرف اول آن، حالتی است که در بیشتر زبانها وجود دارد و ما نمونه های بسیاری از آن را در فارسی میشناسیم.
یاد استاد بهاری در آلبومی تازه

یاد استاد بهاری در آلبومی تازه

«به یاد استاد بهاری؛ بداهه‌نوازی کمانچه از درویش‌رضا منظمی» از آلبوم‌های شنیدنی موسیقی ایرانی است چندی پیش به‌وسیله کمپانی آوای باربد در تهران منتشر شده است. رادیو زمانه به همین بهانه با درویش‌رضا منظمی (تکنواز کمانچه) گفتگویی کرده است. منظمی در آغاز گفتگو از از چگونگی ضبط این اثر گفت: