صدف پورشکیبایی
زنان چنگنواز دربار تیموری
تحلیل جایگاه اجتماعی نوازندگان چنگ مستلزم بررسی ارتباط متقابل میان این ساز و جنسیت نوازندگان است. اسناد تاریخی نشان میدهد نوازندگان چنگ در هر دو دوره عمدتاً زنان بودهاند؛ بنابراین ارتباطی معنادار میان وضعیت اجتماعی این ساز و جایگاه زنان در ساختار فرهنگی-اجتماعی این دورهها قابل مشاهده است. «برجستگی موسیقی در دربار تیموری هرات چنان بوده که به ندرت میتوان در جاهای دیگر معادلی برای آن یافت» (اسعدی، ۱۵:۱۳۹۱). هنرمندان موسیقی از منزلت اجتماعی بالایی برخوردار بودند و حمایت گسترده دربار سبب رونق بیسابقه مجالس موسیقی شد. حضور چشمگیر زنان در عرصه موسیقی که اگرچه بیشتر با عناوینِ کلیِ «مغنیه» یا «مطربه» از آنان یاد شده، اما نمونههایی چون «خورشید خانم بزمآرا» و «چکرچنگی که گویا از بانوان موسیقیدان و نوازنده برجسته چنگ بوده است» (رهبر، ۱۱۶:۱۳۹۱) نشان میدهد زنان موسیقیدان میتوانستند به مراتب بالایی دست یابند.
در چند مورد محدود نیز از مردانِ چنگنواز یاد شده، به طور مثال «حسن میرک چنگی که چنگنوازی برجسته بوده است» (اسعدی، ۲۴:۱۳۷۹). نوازندگان چنگ در مجالس رسمی و خصوصی دربار حضور داشتند و آرایش و لباس فاخر نوازندگان زن چنگنواز در نگارههای مختلف، گویای منزلت و احترام اجتماعی آنان است. در این زمینه، در جشنی پس از رسیدن تیمور به سمرقند در سال ۷۰۸ ه.ق. چنین آمده: «مطربان خوشالحان و مغنیان شیرینزبان به طریقه فرس و عجم و قاعده عرب به سازنواختن و غناساختن و نقشپرداختن مشغول گشته آواز رود سرود به چرخ چنبری رسانیدند» (دلریش، ۶۲:۱۳۹۳).
این جایگاه رفیع موسیقیدانان، بهویژه نوازندگان چنگ، در دورهی تیموری بسیار برجستهتر از دوران صفوی است که به تدریج با تنگناهای مذهبی و محدودیتهای اجتماعی مواجه شدند. مطالعهی جایگاه اجتماعی نوازندگان چنگ در دربار تیموری نشان میدهد این ساز از منزلت والایی برخوردار بود. با گذار به دوره صفوی، این جایگاه دستخوش تغییرات بنیادین شد و تحولات سیاسی-مذهبی، همراه با محدود شدنِ تدریجیِ حضور زنان نوازنده به فضای اندرونی، زمینهساز دگرگونیهای عمیقی در سرنوشت این ساز کهن گردید.
بررسی ساز چنگ در دربار صفوی
«براساس توصیفات واصفی درباره موسیقی ایران در اوایل دوره صفویان، کماکان هنجارهای موسیقایی تیموریان رواج داشته است. اما پس از افول هرات، موسیقیدانان برجسته به دربارهای عثمانیان، ازبکان و گورکانیان هند روی آوردند» (اسعدی، ۴۵:۱۳۸۳). جایگاه اجتماعی طبقه موسیقیدان، بهویژه در عصر صفوی، سیر نزولی طی میکند. شاردن مینویسد «شاه سلیمان در غایت مستی به بهانه این که چنگنوازی خوب چنگ ننواخته، دستور به قطع کردن دستهای او داده بود و دستمزد خنیاگران را در این دوره ناچیز میشمارد» (ذاکرجعفری، ۲۸:۱۳۹۶). در این دوره، حضور زنان نوازنده چنگ در نگارهها بیشتر میشود و این ساز به عنوان یکی از ابزارهای موسیقایی مرتبط با بانوان مطرح میگردد.
۱ نظر