سجاد پورقناد
نویسندگان: سجاد پورقناد و پوریا نصیری
چکیده
این پژوهش با تحلیل نظریات نوازندگان و سازندگان ساز نی در مواجه با تغییرات حسین عمومی بر روی ساز که با نام «نی ششدانگ» شناخته میشود، به تحول دیدگاه در جامعه نینوازان ایران و دستهبندی گفتمانی آنان با محوریت مقوله ابداع در ساز پرداخته شده است. روش پژوهش پیمایشی-توصیفی بوده و ابزار گردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه و منابع اسنادی است. از جمله پرسشهای این پژوهش عبارتند از: ۱) چه گرایشهایی در میان نینوازانِ ایرانی در ارتباط با مقوله ابداع و نوآوری در نی وجود دارد و هر کدام زاده چه گفتمانهایی هستند؟، ۲) چه گفتمانهایی از نظر زمانی قابل دستهبندیِ نسلی، در جامعۀ نینوازان است؟، ۳) کدام گرایشها در بستر زمان رواج بیشتری داشتهاند و کدام گرایش را در زمان حال میتوان، گرایش غالب دانست؟ و ۴) گرایش پیروز در عصر حاضر، وابسته به چه منطقهایی است؟. هدف این پژوهش، شرح اجمالی تغییرات حسین عمومی بر روی ساز نی و واکاوی گرایش نوازندگان نی به اجرا با «نی ششدانگ» و مقوله «ابداع» در نسلهای مختلف با توجه به هژمونی گفتمانهای موسیقی کلاسیک ایران است است که در این راستا نظر برخی از نوازندگان و سازندگان خبره که شامل ۲۴ نفر است، مورد ارزیابی قرار گرفته است. عطف به مطالعات پیشین، سه گرایش گفتمانی و یک خردهگفتمان در جامعه فرهنگی موسیقی ایران شناسایی شده است که براین اساس، نوازندگان و سازندگان نی در این گفتمانها قابل ردهبندی هستند. منطق این طبقهبندی، هژمونی و همزمانی گفتمانها از نظر تاریخی با دوران زیست و فعالیت نوازندگان و سازندگان نی و بر مبنای نوع نگاه آنان به موضوع ابداع و تغییر در این ساز است. براساس یافتهها، تفاوتهای نسلی، ارتباط مستقیمی با هژمونی گفتمانی زمانه نوازندگان نی داشته و تغییرات بر روی ساز، بر خلاف نسل قدیم، برای نسل سوم قابل قبول است. بررسی کلیدواژههای موجود درگفتههای دو نسل از نوازندگان نشان داد، تغییر محسوسِ گفتمانی در میان نسلهای دوم و سوم قابل شناسایی است و گفتمان فرادست امروز در ارتباط با ابداع در ساز نی، گفتمانِ «موسیقی کلاسیک ایرانی» است.
کلید واژهها: ابداع در ساز نی، گفتمانهای موسیقی ایرانی، تحلیل گفتمان در موسیقی، حسین عمومی.
بیان مسئله
رد یا پذیرش ابداع و تغییر در هنر و مشخصاً موسیقی، همواره با چالشهایی همراه بوده که نتیجه آن، شکلگیری مسیرهای متفاوتی در آینده بوده است. از این رو فهم چالشهای پیشرو و نگرش به آینده در گرو تحلیل نگاه حاضر جامعه متخصص و همچنین پیگیری روند تاریخی نگرش آنان نسبت به مقوله ابداع است که اهمیت پژوهشهایی مانند پژوهش حاضر را برجسته میکند. «نیششدانگ» یکی از طرحها برای ارتقای تکنیکی ساز نی است که توسط حسین عمومی معرفی شده است. نظر به مشکلِ عدمِ اجرای منظم و متوالی نغمهها که از طرف حسین دهلوی مطرح شد، حسین عمومی با تعبیه یک کلید که ملهم از سازهای بادی غربی بوده است نسبت به رفع ایراد مذکور پرداخته و نخستین بار طرح خود را در جشن پایان سال تحصیلی هنرستان موسیقی ملی در سال ۱۳۴۴ از طریق اجرای تکنوازی معرفی میکند (صبا ۱۳۸۹) و در سالهای بعد و در همکاری با ارکستر سازهای ملی وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی فرامرز پایور به شناساندن بیش از پیش این ساز میپردازد که این امر تا امروز ادامه یافته است.
۱ نظر