گفتگوی هارمونیک
موزیکولوژی جدّی در ایران در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم وارد شد. در این زمینه دکتر محمدی به رسالههای زاون هاکوپیان، خاچی خاچی، هرمز فرهت و محمدتقی مسعودیه اشاره میکند که همگی تحصیلات موسیقی غربی داشتند. در این بخش او وحدت بیشتری بین آراء مییابد حتی اگرچه درک از مفاهیم موسیقی بین آنان همیشه یکسان نبود. در مورد عنوانهای مشوّش برای مفهوم مُد (آواز، دستگاه، مقام، پرده، گوشه، و غیره) نویسنده تفاوت چندانی بین آنان و گذشتگان نمییابد.
در اواخر دههٔ پنجاه میلادی وقتی که من تحقیق خود را در ایران انجام میدادم، واژهٔ مقام با قدری ثبات بهکار میرفت؛ گوشه بهعنوان معادل مُد در اصطلاح غربی بهکار میرفت؛ گوشه قطعات مجزا (اغلب با مقام خاص خود) بود که اجزاء دستگاه بودند؛ دستگاه بهنوبهٔ خود مجموعهای از قطعات (گوشهها) شمرده میشد که بعضی از آنها مقام متمایز خود را داشتند.
یکی از قسمتهای رسالهٔ محمدی که بهطور خاص تحسینبرانگیز است و آن را از منابع دیگر دربارهٔ موسیقی ایرانی متمایز میکند، بررسی موشکافانه و شرح مفصل او از ورود صنعت ضبط صدا به ایران و تأثیر آن بر سبک و اجرای موسیقی سنتی است. گروههای مختلف از شرکتهای ضبط اروپایی و آمریکایی بین سالهای ۱۹۰۶ و ۱۹۳۳ با انتقال موسیقیدانان ایرانی به اروپا و در ادامه با استقرار تجهیزات ضبط در ایران به امر تولید صفحههای موسیقی ایرانی مشغول بودند.
ضبطها بسیار مقبول بودند و تأثیر قابل توجهی بر سبک اجرای موسیقی سنتی داشتند. ازآنجاکه ممکن نبود بیش از پنج دقیقه بر هر طرف صفحه ضبط شود، تنها خلاصهای از هر دستگاه قابل ضبط شدن بود. این امر موجب ایجاد اجراهای کوتاهی شد که در شیوهٔ اجرایی متداول موسیقی سنتی معمول نبود. علاوه بر آن تنها چندین گوشه از هر مجموعه آورده میشد. همچنین گرایشی به اجرای سریع قطعات برای گنجاندن تعداد بیشتری قطعه در زمان محدود ایجاد شد که تأثیری ماندگار داشته است.
گنجاندن قسمتهای متریک از نیمۀ دوم سدۀ بیستم تعدادی اثر دربارهٔ موسیقی ایران به زبانهای غربی تولید و منتشر شده است. اطلاعاتی که این منابع به دست میدهند همیشه خالی از تناقض و یکدست نیست، اما هدف اصلی در همۀ آنها شرح بنیانهای نظری موسیقی و قواعد اجرای آن است. بااینهمه هیچیک از آثار موجود همۀ منابعی را که رسالۀ دکتر محمدی در بر میگیرد، پوشش نداده است.
ازآنجاکه او حرفۀ نوازندگی ندارد؛ توضیح، ارزیابی یا استدلال دربارهٔ مُدها ارائه نمیکند. هدف او این است که از آنچه انجامشده و آنچه در دسترس است شرحی مبسوط ارائه کند. اثر او بهعنوان فهرستی از اطلاعات دربارهٔ منابع موجود در موضوع موسیقی ایران، متمایز از آثار دیگر است. این رساله بهیقین یکی از مراجع مهم، دربارهٔ مجموعۀ منابع این سنت موسیقی است.
۱ نظر