علی فراهانی
سنتور به عنوان یکی از کهن ترین سازهای زهی ایرانی، همواره در کنار ظرافت های صوتی گسترده و امکانات چندصدایی اش، با یک چالش بنیادین رو به رو بوده است «مسئله کوک» اگرچه گستره صوتی متنوع و قابلیت مدگردی از ویژگی های ممتاز این ساز به شمار می رود. اما همین ویژگی ها در طول تاریخ، کوک سنتور را به یکی از دشوارترین و زمان برترین فرآیندها در میان سازهای ایرانی بدل کرده است.
«ریشه های تاریخی مشکل کوک سنتور»
۱. ساختار مکانیکی گوشی‌ها: در سنتورهای سنتی، گوشی‌ها به صورت میخ‌های فولادی ساده در کلاف چوبی فرو می‌رفتند این ساختار چند مسئله اساسی ایجاد می کرد:
اصطکاک نامتعادل بین گوشی و چوب
تأثیر مستقیم رطوبت و تغییرات دما بر انقباض و انبساط کلاف
لغزش تدریجی گوشی تحت فشار کشش سیم‌ها
نیاز به اعمال نیروی زیاد هنگام کوک
در نتیجه کوک ساز نه تنها ناپایدار بود، بلکه گاه پس از مدت کوتاهی از اجرا یا تمرین، تغییر می‌کرد.
۲. کشش بالای سیم ها: سنتور با بیش از ۷۰ سیم، تحت فشارِ کششیِ قابل توجهی قرار دارد. مجموع نیروی وارد بر گوشی بسیار بالاست و این فشار، به مرور زمان موجب:
شل شدن تدریجی گوشی ها
تاب برداشتن چوب در اطراف سوراخ ها
کاهش دقت در تنظیم فواصل می شد.
۳. حساسیت فواصل موسیقی ایرانی: برخلاف سیستم معتدل غربی، موسیقی ایرانی برپایه فواصل انعطاف پذیر است این موضوع باعث می‌شود که حتی تغییرات بسیار جزئی در کشش سیم، به وضوح در رنگ صوتی و کاراکتر دستگاه ها تاثیر بگذارد. بنا بر این مسئله صرفاً «کوک بودن» نیست. بلکه «دقیق بودن کوک» اهمیت حیاتی دارد.
پیامدهای عملی این مشکل
صرف زمان طولانی پیش از اجرا
دشواری کوک در شرایط صحنه و اجرای زنده
استرس روانی نوازنده
محدود شدن امکان استفاده از سنتور در پروژه های ارکسترال و استودیویی دقیق
بسیاری از نوازندگان نسل‌های گذشته، کوک سنتور را هنری مستقل می‌دانستند؛ مهارتی که گاه سال‌ها تجربه می‌طلبید.
ظهور گوشی‌های «روان کوک» داود شیرازی
در دهه های اخیر، یکی از مهم‌ترین نوآوری ها در سازسازی سنتور، طراحی و اجرای سیستم گوشی روان کوک توسط داود شیرازی بوده است. این سیستم در پاسخ به مشکلات تاریخی کوک سنتور شکل گرفت. روان کوک مانند یک پیچ رزوه‌دار کار می‌کند با چرخاندن آن، کشش سیم خیلی نرم و دقیق تغییر می‌کند و چون رزوه درگیر است، خودش سر جایش قفل می‌شود و کوک نمی‌لغزد.
ویژگی های فنی روان کوک
۱. طراحی مهندسی شده رزوه‌ها:
در این سیستم، گوشی‌ها دارای رزوه دقیق و مهندسی شده‌اند که: الف- کنترل حرکت چرخشی را دقیق تر می‌کند ب- از لغزش ناگهانی جلوگیری می کند ج- امکان تنظیم های میلی متری را فراهم می سازد.
۲. کاهش اصطکاک نامتعادل:
به جای تکیه صرف بر اصطکاک چوب و فلز، ساختار جدید موجب توزیع یکنواخت فشار می‌شود. این موضوع ثبات کوک را افزایش می‌دهد.
۳ .حرکت نرم و کنترل پذیر:
یکی از مهم ترین مزایا، نرمی در چرخش گوشی‌هاست. نوازنده می‌تواند بدون اعمال نیروی اضافی، تغییرات بسیار ظریف ایجاد کند. امری که در اجرای فواصل دستگاهی اهمیت دارد.
۴. افزایش پایداری در برابر تغییرات محیطی:
اگرچه چوب هم چنان متاثر از رطوبت و دماست. اما ساختار جدید از انتقال مستقیم این تغییرات به گوشی جلوگیری می‌کند
تاثیر این نوآوری بر جایگاه سنتور
سیستم روان کوک تنها یک بهبود مکانیکی نیست؛ بلکه پیامدهای هنری مهمی دارد.
کاهش زمان کوک پیش از اجرا
افزایش اعتماد نوازنده در اجراهای زنده
امکان استفاده دقیق‌تر در ضبط های استودیویی
نزدیک‌تر شدن سنتور به استانداردهای حرفه‌ای سازهای بین‌المللی
در واقع شاید بتوان گفت این نوآوری بخشی از فرآیند «مدرن شدن ساز ایرانی» است. فرآیندی که بدون تغییر در ماهیت صوتی سنتور. کیفیت عملکرد آن را ارتقا داده است.
جمع بندی
سنتور در طول تاریخ، همواره میان زیبایی صوتی و دشواری کوک در نوسان بوده است. گوشی‌های سنتی، با وجود سادگی ساخت، پاسخگوی نیازهای اجرایی معاصر نبودند. طراحی سیستم روان کوک را می‌توان یکی از مهم‌ترین گام‌های فنی در جهت حل یکی از قدیمی‌ترین مشکلات این ساز دانست.
این تحول نشان می‌دهد که توسعه موسیقی ایرانی صرفاً در حوزه آهنگسازی و اجرا اتفاق نمی افتد. بلکه سازسازی نوآورانه نیز نقشی بنیادین در پیشرفت آن دارد. همان‌گونه که اصلاحات سازندگان بزرگ در تاریخ، مسیر بیان موسیقایی را تغییر داده است.
۱ نظر