علیرضا میرعلی نقی

این کلمات اضافی و تکراری در بافت کلی تصنیف جریانی روان می یابند و حس و بیان نهفته در اثر را القا می کنند (کیانی، ص ۶۹ـ۷۰). در بررسی هم آوایی شعر و موسیقی در تصنیف‌های ردیف، خصوصیات اساسی و مشترکات آن‌ها را می توان دید که مهمترین آن‌ها تبعیت کلام از نغمه است، تا حدی که کلام به نفع نغمه به دو یا چند پاره تقسیم می شود، تکرار‌ها و کلمات اضافی در بین می آیند و انطباق وزن کلام یا نغمه بر اساس کمیّت‌های هجا‌ها و تکیه ‌هاست و هجا‌های وزنی شعر در تلفیق صحیح با موسیقی، به تبع پایه ‌های وزنی شعر جابجا می شوند (همان، ص ۷۹، ۸۵).

شعر تصنیف، بر خلاف شعر سنّتی، دارای اوزان متنوع و مصراع‌های نامساوی (برخی کوتاه و برخی بلند) است. نزدیکی اوزان عروضی شعر فارسی با ادوار موسیقایی، بین شکل اشعار سنّتی فارسی و تصنیف مشابهت پدید آورده است. در تصنیف‌های قدیمتر، بیتی از شعرای قدیم تضمین می شد و سپس قافیه آزاد می گردید، مثل تصنیف بیات اصفهان اثر علی اکبر شیدا که در آن بیتی از سعدی تضمین شده است: «سلسله موی دوست حلقه دام بلاست / هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست»/ تو که بی وفا نبودی، پر جور و جفا نبودی / من از دست غمت، من از دست غمت دارم گله بسیار / مرا صبر و تو را، مرا صبر و تو را حوصله بسیار (مشحون، ص ۴۶۷).

برخی از تصنیف خوانان و ضربی خوانانِ مشهور اواخر دوره قاجار تا اواسط دوره پهلوی عبارت بودند از: آقاجان اول و دوم، محمدصادق خان (سرورالملک)، حبیب اللّه سماع حضور، آقاجان ضرب گیر (عین الدوله ای)، تقی خان نسقچی باشی، باقرخان لبو، بالاخان (نی داوود)، عبداللّه دوامی، حسین خان اسماعیل زاده، رضا روانبخش، مهدی غیاثی، حسین تهرانی و ملوک ضرابی کاشانی.

در دوره صفوی تعداد شاعران تصنیف ساز زیاد بوده، نام آنان و پاره ‌هایی از اشعار ملحونشان در تذکره ‌های آن دوره آمده است. نصرآبادی (ص ۳۱۸-۳۱۹) در باره شاه مراد خوانساری نوشته است که او در فن موسیقی و ترکیب تصنیف و قول و عمل بی مانند بود و شاه عباس ماضی (شاه عباس اول، حک: ۹۷۸- ۱۰۳۸) به او توجه بسیار داشت، چنانکه برای تصنیفی که در مقام دوگاه و نوروز و صبا ساخته بود («صد داغ به دل دارم زان دلبر شیدایی / آزرده دلی دارم من دانم و رسوایی»)، انعام و خلعت گرفت.