علیرضا میرعلی نقی

علی اکبر گلپایگانی، با نام اختصاری «گلپا»، خواننده بازمانده از عصر طلایی برنامه‌های «گلها» (در کنار عبدالوهاب شهیدی)، امروز هفتادوپنجمین سال از زندگی پربار و سرشار از تلاشش را پشت‌سر می‌گذارد.* شاگرد جوان محضر استاد نورعلی‌خان برومند در دهه ۱۳۳۰ و عاشق شیوه و صدای استاد ادیب خوانساری، با اولین آوازی که از او همراه با پیانوی استاد مرتضی محجوبی و شعر استاد بیژن ترقی از رادیو پخش شد، شهرتی ایران‌گیر یافت و تا بیست سال بعد از آن‌که به حکم ضرورت‌های چاره‌ناپذیر زمانه در خانه نشست، از محبوب‌ترین خوانندگان موسیقی آوازی و ترانه‌خوانی در ایران بود. در زمان خود، جوان‌ترین خواننده «گلها» بود و سر پرشور او، تحولاتی ریشه‌دار در حوزه‌های مربوط به خود ایجاد کرد.

از موسیقیدانانی که در دهه اول قرن حاضر متولد شده اند، کمتر چهره ای مانند حسین دهلوی را می توان یافت که نزدیک پنجاه سال حضور فعال و مؤثر در عرصه های مختلف موسیقی داشته باشد. تنوع زمینه های فعالیت در زندگی او، تامل برانگیز است و نشان می دهد که چه قدر می توان با اتکای به نفس و عشق به اعتلای موسیقی بر پایه ایده آلی شخصی، بر سکوی رهبری جریان هایی مؤثر در موسیقی یک کشور ایستاد و از تلاش بازنماند. شماری از این فعالیت های متنوع از این قرارند: آهنگسازی و رهبری ارکستر، نظارت بر تدوین و تالیف کتاب های آموزشی، تاسیس ارکستر، مدیریت هنرستان و مشاورت در زمینه های متعدد که البته همگی در ارتباط با موسیقی هستند.

امروز درست نیم‌قرن از درگذشت داریوش رفیعی می‌گذرد.* رفیعی در جوانی برای تحصیل از زادگاه خود – شهر کوچک بم – به تهران آمد و راه خود را در خوانندگی یافت. از راهنمایی‌های سیدجواد بدیع‌زاده بهره‌مند شد و در ارتباط با مجید وفادار بود که به جایگاه حقیقی خود در کاری که آن را نیک آموخته بود، رسید: ترانه‌خوانی. او تنها ترانه‌خوان مرد در دوره خود بود که ارتباط عمیق خود را با موسیقی اصیل حفظ کرد و خوانده‌هایش، هم مقبولیت خاص داشت و هم محبوبیت عام.

اکبر گلپایگانی آواز را از حاشیه موسیقی به متن مردم برد و این میسر نمی شد مگر اینکه شکل اجرای آواز ایرانی سراپا تغییر کند. تیز هوشی فطری گلپایگانی ۲۵ ساله این را می دانست ولی برای اجرای موفق این فکر شرایط گوناگونی لازم بود که او همه انها را داشت.

اما کامکارها مشمول این روند محتوم و همیشگی واقع نشده اند. منحنی کاری آنها، چه از لحاظ خلاقیت هنری و چه از حیث توانایی های اجرایی در نوع موسیقی انتخابی شان- به آرامی، آهسته و پیوسته، رو به صعود بوده است. تعداد زیادی نوار کاست و فیلم که از اوایل دهه ۱۳۶۰ تا به حال تهیه شده، می تواند گواه مستندی بر این فرض محتمل باشد. آیا غیر از این است؟ فقط سؤال می کنم و جواب را می گذارم به حاصل پژوهش که هر چه مستندتر و ژرفانگرتر باشد، جواب صادقانه تری ارائه خواهد داد.

واژه «خانواده»، صرفاً دلالت بر وجود پیوندهای خونی بین دو یا چند نفر نمی کند، بلکه بیان کننده وجود رابطه ای قوی با الزامات مستحکم است که همجواری و همکاری دو یا چند نفر را تا سر حد پیوندهای خونی، اهمیت می بخشد. همچنان که در شرکت های ژاپنی، این لفظ- یعنی خانواده- رواج دارد و خیلی طبیعی به کار برده می شود. در موسیقی ایران(در این جا، مراد موسیقی و موسیقیدانان شهرنشین است) روابط خانوادگی- هنری کم نبوده و بسیاری از جریانات مهم موسیقیایی از خانواده ها و خانه هایشان برخاسته است.