تحلیلی بر «چنگ رودکی» (I)

روح الله خالقي
روح الله خالقي
تحلیلی بر رابطه ی میان موسیقی و مضمون شعری «چنگ رودکی»
قطعه ی «چنگ رودکی» را بی تردید می توان یکی از درخشان ترین قطعات تاریخ موسیقی ایرانی قلمداد کرد. «چنگ رودکی»، به آهنگسازی روح اله خالقی، توسط ارکستر گلها و آواز مرضیه و بنان اجرا شده است. قطعه، بر اساس معروف ترین غزل «رودکی»، با مطلع «بوی جوی مولیان آید همی…» نوشته شده و یکی از نمونه های معدود و البته مثال زدنی بیان روایی در موسیقی دستگاهی ایرانی ست.

آنچه در نوشته ی حاضر مد نظر است، ارائه ی تفسیری است از نحوه ی نمود یافتنِ بیان توصیفی در این اثر. در این راه، تلاش خواهد شد که تا حدّ ممکن، تفاسیر ِ ارائه شده، بر اساس واقعیّات عینی و موسیقایی ِموجود در قطعه باشد.

هر چند، بدیهی ست که به علت ذات محتوا گریز و غیربازنمایانه ی موسیقی (دست کم در مورد واقعیّات بیرونی ِ غیر شنیداری)، ممکن است برخی از توصیفات به تفسیرهای شخصی نزدیک تر شود.

ضمناَ، نیازی به توضیح نیست که عامدانه بودن یا نبودن استفاده از برخی تمهیدات اشاره شده در نوشتار از سوی آهنگساز، چندان اهمیّتی ندارد. تفسیر حاضر با کمک نسخه ی خلاصه شده ی پارتیتور اثر، که در کتاب «آهنگها و ترانه های جاودانه» منتشر شده، انجام شده است و بی شک اگر امکان دسترسی به پارتیتور کامل اثر وجود داشت، نگاشتن تحلیل و تفسیری دقیق تر میّسرتر می نمود.

«چنگ رودکی» در اصفهان سل نگاشته شده و توسط ارکستری مجلسی اجرا گشته است. این تصنیف، جزیی از برنامه ی ۲۵۴ گلهاست. خوانندگان این برنامه، «بنان» و «مرضیه» هستند و ساز و آواز نیز در تناسب با شعر تصنیف، بر روی غزلی از حافظ با مطلع «سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی» اجرا شده است.

با مطالعه ی برخی نوشته های «روح الله خالقی» – به خصوص «سرگذشت موسیقی ایرانی» – می توان به علاقه ی این آهنگساز و استادش به بیان روایی در موسیقی پی برد؛ که بی تردید این نوع نگاه بی تاثیر از برخی آثار توصیفی و برنامه ای موسیقی کلاسیک غربی نبوده است. به همین دلیل، دور از ذهن نیست که بپنداریم وی در خلق «چنگ رودکی» نیز طرحی روایی را در ذهن می پرورانده است.

قطعه، با اورتوری با وزن ۴/۲ آغاز می شود؛ آغازی که از همان ابتدا پر غریو است و تحرک. انتخاب این وزن در آغاز، انتخابی ست آگاهانه و موکد بر «حرکت»، که میل به آن، مفهومی به نام «بی قراری» را تعریف می کند. غزل رودکی شرح این بی قراری از سوی اهل بخارا، و تلاش برای ایجاد همان حس بی قراری در «میر» است: «بوی جوی مولیان آید همی/ یاد یار مهربان آید همی- ریگ آموی و درشتی های او/ زیر پایم پرنیان آید همی- ای بخارا شاد باش و شاد زی/ میر زی تو شادمان آید همی…». اکثر موتیف های آغازین اورتور، که کلّ اورتور– با تغییراتی بسیار اندک از لحاظ ریتمیک- متشکل از آنهاست، دارای گستره ای به اندازه ی یک چهارم درست هستند.

تاکید بر دو نت آغازین و انتهایی دانگ ر-سل، و اشاره نکردن به می کرن در این موتیف ها، تکنیکی ست برای تعدیل اندوه ذاتی آواز بیات اصفهان: این موتیف ها در عین این که در «اصفهان» هستند، به علت حذف می کرن از روند ملودیک، اندک شباهتی نیز به فواصل «ماهور سل» پیدا می کنند (چنین برخوردی با فواصل اصفهان در آثار متاخرتر، در قطعه ی «به جان تو» اثر علی قمصری نیز انجام شده است). این ترکیب غریب غم و سرخوشی، تاکید دوباره ای است بر «بی قراری»: امید و اشتیاق ِ رسیدن به آنچه مطلوب است، و اندوه همزمان ِ در دسترس ناپذیر بودن آن.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پنج مورد مهم برای موفقیت یک نوازنده

نوازندگی همچون سایر مهارتها ترکیبی از توانمندی های گوناگون است که با پرورش همه جانبه آنها میسر خواهد شد. اهمیت بیش از حد به تمرین و استعداد نتیجه ای کوتاه مدت در بر خواهد داشت و مثمر ثمر نخواهد بود. برای ماندگاری آن باید توانایی های مختلف رشد یابد تا نوازندگی به هنر بدل شود. مقاله ی پیش روبه طور خلاصه به این موضوع پرداخته است. (زهرا نصیری*)

آوازخوان معلم اخلاق (I)

در سال ۱۲۸۲ خداوند به شیخ اسماعیل واعظ اصفهانی، معروف به تاج الواعظین فرزندی عطا کرد که نامش را جلال گذاشتند. شیخ اسماعیل از خوشخوان های اهل منبر بود و مسلط به ردیف آوازی؛ جلال را به مدرسه علیه واقع در بازارچه رحیم نزدیک مسجد رحیم خان گذاشتند که فاصله چندانی با منزلش نداشت. ۸ ساله بود که مختصر زمزمه ای می کرد؛ پدرش مشوق او شد و جلال را به سید رحیم سپرد تا تعلیم آواز ببیند. بعدها نزد نایب اسدالله و سپس نزد میرزا حسین خضوعی ساعت ساز رفت و به تکمیل اطلاعات خود پرداخت تا این که مراحل ترقی را طی کرد و نامش به عنوان خوانند های برجسته بر سر زبانها افتاد.

از روزهای گذشته…

ویلهم فورت ونگلر، موسیقی در زمان جنگ (I)

ویلهم فورت ونگلر، موسیقی در زمان جنگ (I)

ویلهم فورت ونگلر (Wilhelm Furtwängler) ژانویهبادن-بادن، در سال ۱۸۸۶ در شهر برلین متولد شد. وی به عنوان یکی از بهترین رهبران تاریخ شناخته شده است. آرتورو توسکانینی (Arturo Toscanini) رهبر برجسته ایتالیایی درباره وی گفته: “فورت ونگلر بارها از شخص من رهبری بهتر و شایسته تر است.” او بیشتر برای اجرای آثار آهنگسازان مشهور آلمانی معروف است، اجراهای وی از آثار واگنر، برامس، بروکنر و بتهوون بسیار مشهور هستند و بسیاری عاشق این آثارش می باشند.
ادگارد وارز :  پدر موسیقی الکترونیک

ادگارد وارز : پدر موسیقی الکترونیک

ادگارد ویکتور چارلز وارز Edgard Victor Charles Varèse ، آهنگساز فرانسوی الاصل، در ۲۲ دسامبر سال ۱۸۸۳ متولد شد و در ششم نوامبر ۱۹۶۵ چشم از جهان فرو بست. وارز مخترع واژه “نوای سازمان یافته” در موسیقی است، بدین معنا که آهنگ ها و طنین های متفاوت می توانند با یکدیگر در یک گروه قرار بگیرند و ترکیب صوتی جدیدی بوجود بیاورند.
سایه روشن تاریخ موسیقی ما (VIII)

سایه روشن تاریخ موسیقی ما (VIII)

یکی از محققین در زمینه‌های نظری موسیقی در بخش‌هایی از کتاب‌اش این دو نگاه را به گونه‌ای دیگر تقسیم‌بندی می‌کند وی به تاریخ موسیقی و موسیقی‌شناسی تاریخی اشاره می‌کند (حجاریان ۱۳۸۶) و مقصود وی از دومی مطالعاتی است که با روش‌های (قوم) موسیقی‌شناسانه موضوعات تاریخی را موشکافانه مورد بررسی قرار دهد یا به عکس موضوعات (قوم) موسیقی‌شناسانه در برشی تاریخی تجزیه و تحلیل شود. به هر حال چه تعبیر وی را بپذیریم و چه تعبیری که در این مقاله آمده موضوع فرقی نخواهد کرد. در هر دو، نکته‌ی اصلی عمق و روش برخورد با مسائل تاریخی است.
«آسمان، مهتاب» منتشر شد

«آسمان، مهتاب» منتشر شد

آلبوم «آسمان، مهتاب» با صدای هادی فیض آبادی و آهنگسازی کاوه سروریان به مناسبت نوروز ۹۲ منتشر شد. پس از گذشت ماه ها بالاخره آلبوم «آسمان، مهتاب»، توسط شرکت هزار نغمه بسته نگار روانه بازار موسیقی شد. آسمان مهتاب اثری در باب احیای موسیقی سنتی نیست، بلکه تلاش می کند تا با بهره گیری از امکانات موسیقی دستگاهی ایران سخنی به فراخور زمان ارائه کند، این نکته ای است که امروزه در میان آثار منتشر شده از هنرمندان موسیقی ایران کمتر دیده می شود.
خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

مقام راست که یکى از مقام‏هاى دوازده گانه قدیم بوده است و امروز در دستگاه راست و پنج گانه ملاحظه مى‏شود، براساس همان گام اجرا مى‏شود. کریستن سن شرق شناس مشهور دانمارکى گوید: مقام‏هاى دوره ساسانى قبل از «باربد» موجود بوده است و آن استاد (باربد) اصلاحاتى انجام داد که آنها را باید منبع عمده موسیقى ایران و عرب بعد از اسلام دانست. یکى از الحان باربد که در کشورهاى شرق هنوز باقى است «راست». (۵)
نگاهی به آثار و توانایی های حسین خواجه امیری (II)

نگاهی به آثار و توانایی های حسین خواجه امیری (II)

در صورتی که بتوان، صدای واقعی ایرج را با توجه به کیفیت پایینی که به نسل امروزی رسیده، بدست آورد و شنید، شاهد خواهیم بود که او دارای صدایی منحصر به فرد و یگانه در تاریخ موسیقی ایران می باشد، صدایی که منتها درجه هر یک از پارامترهای یک صدای خوب (سونوریته مناسب، حجم بالا، وسعت مطلوب، وضوح و شفافیت عالی و…) را داراست البته با توجه به کیفیت ضبط و انتقال آنها از ادوات ضبط و پخش موسیقی قدیم تا کنون (که اکثرا امروز به صورت داده های کامپیوتری است) کمتر کسی صدای واقعی او را شنیده است.طبیعتا هر چه صدا به صدای واقعی نزدیکتر باشد، به همان نسبت نیز قضاوت ما صحیح تر خواهد بود.
نامگذاری سمفونی شماره سه بتهوون

نامگذاری سمفونی شماره سه بتهوون

بتهوون قبل از آنکه نام سنفونی سوم خود را اروییکا بگذارد در نظر داشت تا نام آنرا بناپارت بگذارد.
تفاوتهای صوتی استردیواری و گوارنری (IV)

تفاوتهای صوتی استردیواری و گوارنری (IV)

نمودار ۵ تفاوت بین منحنی های میانگین نشان داده شده در نمودار ۴ را به تصویر می کشد. منحنی ها شباهت هایی را نشان می دهند که بر اساس آنها علیرغم تنوع سازهای نواخته شده، فرکانس صدای هر ساز نیز تاثیرگذار بوده است. احتمالا یک ویولون استرادیواری متوسط در باندهای ۲۰۰ هرتز، ۲۵۰ هرتز و ۶/۱ کیلو هرتز، سطوح صوتی بالاتری دارد.
قمار معشوق ها

قمار معشوق ها

در میان مفاهیمی که بشر ساخته است، عشق فرایندی بسیار پیچیده به شمار میرود. حافظ در شعر «طفیل هستی عشقند آدمی و پری …» مفهوم عشق را حتی پیچیدهتر از مفهوم خدا میداند. زیرا خدا نیز اثیری عشق است و در جریان آفرینش، گاه به هیئت عاشق و بسیار به جلوۀ معشوق درمیآید. ازاینرو، نمیتوان تعریفی شفاف از عشق به دست داد. عشق از جنس آینده است و هرچه در آن پیشتر رویم، بیشتر میگریزد و هردم به نقشی نو ظاهر میشود و هویتی دیگر مییابد.
نوروز تو راه نیست!

نوروز تو راه نیست!

در طول ایام تعطیلات نوروزی، بارها دوستان گرامی با منزل ثمین باغچه بان و همسر وفادارش ئولین تماس می گرفتند و بوق ممتد، تماس ایشان را بی پاسخ می گذاشت… در این مدت به کار بروی قطعه «دو زلفونت بود…» اثر ثمین باغچه بان برای پیانو و ارکستر کار می کردم و در نظر داشتم تا پس از اتمام کار تنظیم آن برای ارکستر، در تماسی با وی تنظیم مجدد آن را تقدیم این بزرگمرد موسیقی ارکسترال ایرانی نمایم. تلفن ها کماکان بدون پاسخ می ماند…