تحلیلی بر «چنگ رودکی» (I)

روح الله خالقي
روح الله خالقي
تحلیلی بر رابطه ی میان موسیقی و مضمون شعری «چنگ رودکی»
قطعه ی «چنگ رودکی» را بی تردید می توان یکی از درخشان ترین قطعات تاریخ موسیقی ایرانی قلمداد کرد. «چنگ رودکی»، به آهنگسازی روح اله خالقی، توسط ارکستر گلها و آواز مرضیه و بنان اجرا شده است. قطعه، بر اساس معروف ترین غزل «رودکی»، با مطلع «بوی جوی مولیان آید همی…» نوشته شده و یکی از نمونه های معدود و البته مثال زدنی بیان روایی در موسیقی دستگاهی ایرانی ست.

آنچه در نوشته ی حاضر مد نظر است، ارائه ی تفسیری است از نحوه ی نمود یافتنِ بیان توصیفی در این اثر. در این راه، تلاش خواهد شد که تا حدّ ممکن، تفاسیر ِ ارائه شده، بر اساس واقعیّات عینی و موسیقایی ِموجود در قطعه باشد.

هر چند، بدیهی ست که به علت ذات محتوا گریز و غیربازنمایانه ی موسیقی (دست کم در مورد واقعیّات بیرونی ِ غیر شنیداری)، ممکن است برخی از توصیفات به تفسیرهای شخصی نزدیک تر شود.

ضمناَ، نیازی به توضیح نیست که عامدانه بودن یا نبودن استفاده از برخی تمهیدات اشاره شده در نوشتار از سوی آهنگساز، چندان اهمیّتی ندارد. تفسیر حاضر با کمک نسخه ی خلاصه شده ی پارتیتور اثر، که در کتاب «آهنگها و ترانه های جاودانه» منتشر شده، انجام شده است و بی شک اگر امکان دسترسی به پارتیتور کامل اثر وجود داشت، نگاشتن تحلیل و تفسیری دقیق تر میّسرتر می نمود.

«چنگ رودکی» در اصفهان سل نگاشته شده و توسط ارکستری مجلسی اجرا گشته است. این تصنیف، جزیی از برنامه ی ۲۵۴ گلهاست. خوانندگان این برنامه، «بنان» و «مرضیه» هستند و ساز و آواز نیز در تناسب با شعر تصنیف، بر روی غزلی از حافظ با مطلع «سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی» اجرا شده است.

با مطالعه ی برخی نوشته های «روح الله خالقی» – به خصوص «سرگذشت موسیقی ایرانی» – می توان به علاقه ی این آهنگساز و استادش به بیان روایی در موسیقی پی برد؛ که بی تردید این نوع نگاه بی تاثیر از برخی آثار توصیفی و برنامه ای موسیقی کلاسیک غربی نبوده است. به همین دلیل، دور از ذهن نیست که بپنداریم وی در خلق «چنگ رودکی» نیز طرحی روایی را در ذهن می پرورانده است.

قطعه، با اورتوری با وزن ۴/۲ آغاز می شود؛ آغازی که از همان ابتدا پر غریو است و تحرک. انتخاب این وزن در آغاز، انتخابی ست آگاهانه و موکد بر «حرکت»، که میل به آن، مفهومی به نام «بی قراری» را تعریف می کند. غزل رودکی شرح این بی قراری از سوی اهل بخارا، و تلاش برای ایجاد همان حس بی قراری در «میر» است: «بوی جوی مولیان آید همی/ یاد یار مهربان آید همی- ریگ آموی و درشتی های او/ زیر پایم پرنیان آید همی- ای بخارا شاد باش و شاد زی/ میر زی تو شادمان آید همی…». اکثر موتیف های آغازین اورتور، که کلّ اورتور– با تغییراتی بسیار اندک از لحاظ ریتمیک- متشکل از آنهاست، دارای گستره ای به اندازه ی یک چهارم درست هستند.

تاکید بر دو نت آغازین و انتهایی دانگ ر-سل، و اشاره نکردن به می کرن در این موتیف ها، تکنیکی ست برای تعدیل اندوه ذاتی آواز بیات اصفهان: این موتیف ها در عین این که در «اصفهان» هستند، به علت حذف می کرن از روند ملودیک، اندک شباهتی نیز به فواصل «ماهور سل» پیدا می کنند (چنین برخوردی با فواصل اصفهان در آثار متاخرتر، در قطعه ی «به جان تو» اثر علی قمصری نیز انجام شده است). این ترکیب غریب غم و سرخوشی، تاکید دوباره ای است بر «بی قراری»: امید و اشتیاق ِ رسیدن به آنچه مطلوب است، و اندوه همزمان ِ در دسترس ناپذیر بودن آن.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پنج دوره ضبط قاجاریه و نقش هنرمندان استان مرکزی (I)

قرن نوزدهم ظهـور فنـاوری جدیـد تمـدن بشـری اسـت تلگـراف، تلفـن، عکاسـی، سـینما، لامـپ الکتریـک و بسـیاری از اختراعـات دیگـر حاصـل ایـن قـرن اسـت که مهمتـرین ایـن اختراعات ضبط و پخش صوت بود که تحول بزرگی را در ماندگار بودن صدا ایجاد کرد. نخسـتین اختـراع تومـاس آلـوا ادیسـون دسـتگاه ضـبط و پخـش صـدا بـر روی ورق قلـع بـود که در سـال ۱۸۷۸ مـیلادی انجـام داد؛ چنـد سـال بعـد دسـتگاه فنـوگراف را اختـراع و تولیـد کرد. در فنـوگراف ضـبط و پخـش بـه روی اسـتوانه هـای مـومی انجـام مـی شـد که پیشـرفت خـوبی در کیفیـت صـدا بـود.

مروری بر آلبوم «عشیران»

عشیران سومین محصول ایده‌های موسیقایی زوج کردمافی-کاظمی (پس از آلبوم‌های «بداهه‌سازی» و «بزمِ دُور») در طول حدود ده سال گذشته است؛ سه اثری که در دور کردنِ «گفتمان احیا» از چندرگگی کامیاب‌تر از تجربه‌های دیگر بوده‌اند چرا که هم از اجرا و نواختن، و از عمل موسیقایی برآمده‌اند و هم وصل‌های جاندارتری به موسیقیِ دستگاهی داشته‌اند.

از روزهای گذشته…

گزارش جلسه پانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

گزارش جلسه پانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

در ایران به نظر مدرس، این نوع نگرش به موسیقی اگر هم وجود داشته باشد هنوز بیشتر معطوف به مرحله‌ی نخست و یافتن و آشکار کردن کار و آثار آنها است. مانند اغلب فعالیت‌هایی که اکنون در «سایت زنان موسیقی» صورت می‌گیرد. هنوز در آثار موسیقایی به ندرت ممکن است نشانه‌هایی از ژرف‌تر شدن این گفتمان به چشم بخورد. این مساله ممکن است تابعی از مشکلاتی باشد که در جوامع دیگر حل شده و در جامعه‌ی ما هنوز باقی است.
نقد تئوری پردازیِ داریوش طلایی (III)

نقد تئوری پردازیِ داریوش طلایی (III)

در مورد دوم – مقوله گفتمان – با وجود قسمت هایی که مطالب مورد نظر دقیق و کامل شرح داده شده اند؛ مانند تعریف جامع و کامل از «ردیف» اما در دیگر موارد، می بینیم که گفتمان عامیانه هم حضور دارد. واژه های فرنگیِ «مُد»، «مدال» و «رپرتوار» هم همچنان که واژه های «دانگ»، «مایه» و «مقام» در وجه عامیانه شان مورد استفاده هستند. برای تعریف مقام آمده است که:
طهرانیان: آثارم را در معرض نقد قرار دادم

طهرانیان: آثارم را در معرض نقد قرار دادم

البته که دیدم اما شما به طور کلی پرسیدید! در دانشگاه هنر خانم آیلین ارجمند در دوره کارشناسی ارشد مشغول به تحصیل هستند که بسیار گیتاریست خوبی هستند و اجراهایی که از ایشان شنیده ام واقعا عالی بودند. آقای مهرگان نجفی بسیار گیتاریست خوب و موسیقیدان خوبی هستند. در دانشگاه آزاد آقای محمد صالحی تحصیل می کنند که بسیار موسیقیدان خوب و گیتاریست خوبی هستند. خانم فرناز خیابانی که بسیار تمیز و با موسیقی خوب به اجرای قطعات می پردازند. همچنین یک آلبوم از حامد پورساعی شنیدم که بسیار با تکنیک خوبی اجرا شده بود.
زیبایی‌شناسی ناعادلانه‌ی مردم نروژ بر دوشِ ادوارد گریگ (III)

زیبایی‌شناسی ناعادلانه‌ی مردم نروژ بر دوشِ ادوارد گریگ (III)

موسیقی گریگ خیلی زود پس از مرگش، دیگر به ذائقه‌ی شنوندگان خوش نیامد، ولی تأثیر او به‌خصوص بر آهنگسازان فرانسوی اوایل سده‌ی بیستم آشکار است. راول می‌گفت که از بین آهنگسازان، به غیر از دبوسی، «هیچ آهنگسازی نبود که با او این‌گونه احساس نزدیکی کنم.»
والی: موسیقی دستگاهی یک سیستم وسیع است

والی: موسیقی دستگاهی یک سیستم وسیع است

باید در سیستم آموزش و پرورش به صورت موازی هر دو سیستم را تدریس کرد یعنی ما موسیقی ایرانی را درس می دهیم و در کنارش هارمونی و کنترپوان را هم تدریس می کنیم. مسئله من استتیک و زیبایی شناسی موسیقی ایران است؛ امروز حرکت های مهمی در موسیقی ایران بوجود آمده است، مثلا آقای علیزاده در میان قطعاتشان،‌ آثار بسیار زیبایی دارند که از یک نوع پلی فنی موسیقی ایرانی بهره گرفته است، همینطور آقایان شجریان. این پلی فنی به صورت پنهان در موسیقی قدیم ایران نیز وجود داشته است، منتها چون ما تحت تاثیر موسیقی غربی بوده ایم این پلی فنی را ندیده ایم که به صورت واخوان ها، به صورت فواصلی که به طور موازی حرکت می کنند در موسیقی ترکمن صحرا و خراسان، امروز هم شنیده می شوند.
چگونه سکوت مرگ را یادآوری می کند (V)

چگونه سکوت مرگ را یادآوری می کند (V)

قاعده ی هارمونیک ها خلاص شود ودر عین حال می دانیم که صدای خالص از دامان طبیعت گرفته می شود و پس از پالایش و فیلتر به دست ما نمی رسد، این امکان به وجود می آید، زمانی که صدا از دستان ما خارج می شود و مجدداً به دامان طبیعت باز می گردد ،به حیاتش ادامه می دهد. سؤال این جاست که در چنین شرایطی چگونه می توان پذیرفت که “سکوت” (Silence) اثر جان کیج (John Cage) در اتمسفر “۳۳:′۴ اش خالی از صدا بوده است؟ موسیقی کیج موسیقی طبیعت و انسان است، موسیقی ماندگار است؛ چرا که از مجموعه صداهای موجود در طبیعت استفاده می کند.
گفتگو با زوکرمن (I)

گفتگو با زوکرمن (I)

درست است که زوکرمن تازه شصت ساله شده اما این نوازنده بین المللی در اعماق وجودش همچنان همان نوازنده مشتاقِ آتش افروزیست که مخاطبان در تمام نقاط دنیا از سال ۱۹۶۱، پس از اولین اجرایش به عنوان یک ویولونیست نابغه، شناخته اند و تحسین می کنند. او اکنون دارد لندن را نیز از این شور و اشتیاق بهره مند می کند.
موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (XII)

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (XII)

در کویت این مراسم به نام «قرقیعان» معروف است و بعد از افطار گروه های پسر و گروه های دختر هر کدام بصورت جداگانه شروع به خوانند اشعار خود، گرفتن عیدی و شیرنی از منازل می کنند. به این شیرنی و هدایا را در کسیه ایی به نام «الخریطه» جمع می کنند.
ملیحه شیدایی فر

ملیحه شیدایی فر

متولد ۱۳۶۴ تهران محقق صدا و موسیقی لیسانس علوم کامپیوتر Sheyda888@gmail.com
رنگ و بافت در موسیقی

رنگ و بافت در موسیقی

برای داشتن یک تنظیم خوب و نهایتا” یک موسیقی زیبا آگاهی از اصول رنگ امیزی در ارکستر امری بدیهی است که برای آهنگسازی هم باید ان را مد نظر داشت. هنگامی که یک ملودی با دو ساز و با دینامیکی یکسان اجرا میشود تاثیرات بیانی متفاوتی پدید می آورد و موجب تمییز دادن آن دو صدا از هم میشود که از آن به عنوان رنگ صوتی (timbre) یاد میکنند.