در‌آمدی بر دیسکوگرافی و کتابشناخت ردیف دستگاه‌های موسیقی ایران (II)

تاریخچه‌ی نغمه‌نگاری و ضبط ردیف
قدمت اولین نغمه‌نگاری ردیف به روش غربی به دوره‌ی اولین آشنایی ایرانیان با این فن بازمی‌گردد؛ یعنی زمانی که موسیو لومر فرانسوی برای تاسیس دسته‌جات موزیک نظام به ایران آمد. اولین تلاشی که به طور مشخص بخش‌هایی از نغمه‌های موسیقی ایرانی را به وسیله‌ی نت نویسی غربی مکتوب کرده مربوط به همین نظامی فرانسوی است. اگر چه از دیدگاه امروزی و با تعریفی که در این مقاله برای یک نغمه‌نگاری ردیف ارائه شد به سختی می‌توان آنرا نگارش ردیف به شمار آورد اما در برخی از نوشته‌ها از این اثر به عنوان اولین نغمه‌نگاری ردیف یاد شده؛ زمان چاپ این اثر سال (۱۲۷۹ خورشیدی =۱۹۰۰ میلادی) (لومر/صهبایی ۱۳۸۲: ۱۰) است.

پس از آن نغمه‌نگاری دیگری توسط سالار معزز (از شاگردان لومر و رئیس شعبه‌ی موزیک نظام مدرسه‌ی دارلفنون) از روایت حسین خان هنگ آفرین تحت عنوان «دستگاه ماهور» انجام شد، این نغمه‌نگاری که گوشه‌های دستگاه ماهور را در قالب‌های متریک برای ساز ویلن (یا بنا به نوشته‌ی ابتدای کتاب «ویلن یا تار») مکتوب ساخته‌ است (تجویدی ۱۳۷۰: ۲۹) در سال ۱۲۹۰ در برلین به چاپ رسید، بدین ترتیب این نمونه را باید اولین نغمه‌نگاری ردیف مطابق با تعریف مقاله‌ی حاضر دانست (۷).

دو مورد بعدی که زمان نگارش‌شان تقریبا نزدیک است عبارت است از: نغمه‌نگاری مهدیقلی هدایت (مخبر السلطنه) از اجرای مهدی صلحی ( مشهور به منتظم الحکما و خلیفه‌ی کلاس میرزا عبدالله) که نمونه‌ی خطی و چاپی آن موجود است و نگارش علینقی وزیری از ردیف آقا حسینقلی که متاسفانه جز چند دست‌خط کوتاه چیزی از آن باقی نمانده است (۸).

این دو مورد را می‌توان اولین تلاش‌ها برای نغمه‌نگاری روایت مشخصی از ردیف به حساب آورد. بر این اساس از نوشته‌های لومر و سالار معزز که صرف نظر شود ابتدا نغمه‌نگاری وزیری صورت گرفته و سپس هدایت (۹). پس از آن تا مدتی نغمه‌نگاری جدیدی از ردیف انجام نشد تا زمانی که صبا در سال ۱۳۲۸ اولین جلد دوره‌های آموزش سنتور خود را منتشر کرد.

سپس در سال ۱۳۴۲ موسی معروفی «ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی» را منتشر کرد که اولین نغمه‌نگاری کامل ردیف است. در حدود ۳ دهه‌ بعد از این تاریخ تعداد نغمه‌نگاری‌ها و ضبط‌های ردیف رو به افزایش گذاشت. تا پیش از این دوره، ثبت ردیف تنها به منظور نگهداری از گزند زمان و تحلیل علمی صورت می‌گرفت (دوره‌های صبا استثنا است)، اما با افزایش هنرجویان و رویکرد هنرآموزان به آموزش ردیف به عنوان بخش اصلی دوره‌ی آموزش موسیقی ایرانی، توجیه اقتصادی نیز به سایر ملاحظات افزوده شد و چاپ نگارش‌های مختلف ردیف را برای ناشران جالب توجه کرد.

پی نوشت
۷- در زمان نگارش نخستین ویراست این مقاله، درست در جای این جملات نوشته بودم: « پس از آن نغمه‌نگاری دیگری توسط سالار معزز (از شاگردان لومر و رئیس شعبه‌ی موزیک نظام مدرسه‌ی دارلفنون) از روایت حسین خان هنگ آفرین تحت عنوان «دستگاه ماهور» انجام شد، هر چند که از کیفیت آن اطلاعی به دست نیامد اما احتمالا مانند نگارش لومر بخشی برای همراهی (آکومپانیمان دست چپ) در ساز پیانو به آن افزوده شده به همین دلیل این نگارش نیز مانند مورد قبلی با تعریف مقاله‌ی حاضر نغمه‌نگاری ردیف به حساب نمی‌آید.» متاسفانه در آن هنگام هیچ سندی از نغمه‌نگاری سالار معزز در دسترسم نبود جز چند اشاره در کتاب‌شناسی‌ها به اثری برای پیانو یا پیانو و یلن که امروز برایم روشن شده، اثری است با عنوان «فانتزی ماهور» و نه ردیف مورد بحث در اینجا، به همین دلیل در نسخه‌ی اول این مقاله که در کتاب سال شیدا منتشر شد شرح نگارش سالار معزز اشتباه آمده و نغمه‌نگاریش نیز در فهرست ردیف‌ها ثبت نشده است.
۸- گویا وی تمامی ردیف میرزا عبدالله و دستگاه شور و همایون و ماهور آقاحسینقلی را نغمه‌نگاری کرده بوده است. بخش اعظم این نغمه‌نگاری‌ها در جریان سفر وی به اروپا در سال ۱۹۱۸/۱۲۹۷ (م/ه.ش.) از میان رفته (سپنتا ۱۳۸۲: ۷۷). تنها بخش کوچکی از نغمه‌نگاری‌ ردیف میرزا عبدالله وی (مختصری از آواز چهارگاه) در کتابخانه‌ی هنرستان موسیقی نگه‌داری می‌شود. سپنتا بخش کوچکی از همین نغمه‌نگاری را پیش‌تر در مقاله‌ای دیگر به شکل تصویر منتشر کرده بود (سپنتا ۱۳۷۲:۲۴). همچنین یک صفحه از نغمه‌نگاری وزیری از ردیف آقا حسینقلی (دستگاه شور) به صورت عکس در (وهدانی ۱۳۷۶: ضمیمه؛ تصویر ۱) چاپ شده که معلوم نیست در کجا نگه‌داری می‌شود. تاریخ دقیق نوشته شدن این نوشته‌ها نامعلوم است. سال درگذشت میرزاعبدالله را ۱۲۹۷ (سپنتا ۱۳۸۲: ۷۷) (خالقی ۱۳۷۶: ۱۳۰) (یا ۱۹۱۹/۱۲۹۸ (سپنتا ۱۳۷۷: ۱۲۶)) و آقاحسینقلی را ۱۲۹۴ (سپنتا ۱۳۸۲: ۸۲) ذکر کرده‌اند از سوی دیگر خالقی در «سرگذشت موسیقی ایران» شرح می‌دهد که کار ضبط ردیف میرزا عبدالله یک سال و نیم به طول انجامیده (خالقی ۱۳۷۶: ج۲، ۴۶) و کار ثبت ردیف با آقا حسینقلی چند ماهی (خالقی ۱۳۷۶: ج۲، ۴۷) و همچنین اشاره می‌کند که وزیری ابتدا به کار بر روی ردیف میرزا عبدالله پرداخته و سپس ردیف برادرش را نغمه‌نگاری کرده است. از آن‌جا که در مدارک هیچ اشاره‌ای یافت نمی‌شود که تایید کند وزیری همزمان روی ردیف دو برادر کار می‌کرده، بنابراین باید نتیجه گرفت که تاریخ انجام این دو نغمه‌نگاری‌ قطعا پیش از سال ۱۲۹۴ بوده است. از سوی دیگر آغاز آشنایی وزیری با برادران فراهانی را سال‌های ۱۲۸۲ تا ۱۲۸۵ ذکر کرده‌اند (میرعلی‌نقی ۱۳۷۷: ۵۷۷). با در نظر گرفتن این که آقا حسینقلی از وزیری درخواست کرده بود در مقابل اجازه‌ی این نغمه‌نگاری به فرزندش (علی‌اکبر شهنازی متولد ۱۲۷۶) خواندن «نت» بیاموزد تاریخ انجام این کار را باید بین ۱۲۸۷ تا ۱۲۹۰ حدس زد، چرا که ذکر شده در زمانی که وزیری شهنازی را درس می‌داده وی تقریبا ۱۴ ساله بوده است. پورعیسی (۱۳۹۰: ۱۴) در‌ مقدمه‌ی کتابش با استنباط از نوشته‌های خالقی تاریخ این نغمه‌نگاری را ۱۲۸۶ تا ۱۲۹۰ ذکر کرده است.
۹- تقریبا همزمان با همین دوره دو نمونه‌ی جالب دیگر وجود دارد که باید از آن یاد کرد: ۱- «ابراهیم منصوری» نوازنده‌ی ویلن هنگام درس گرفتن از «حسین خان اسماعیل‌زاده» ردیف وی را نغمه‌نگاری می‌کرده (ستایشگر ۱۳۷۶: ۵۱۸) (مشحون ۱۳۸۰: ۶۱۰) و بنا به گفته‌ی خودش این نوشته‌ها را به شاگردانش تعلیم می‌داده است (مشحون ۱۳۸۰: ۶۱۱). در گفتگویی که حسن مشحون از او نقل کرده می‌گوید: «…آنچه می‌آموختم [از حسین خان] به نت در می‌آوردم […] سپس خود به تاسیس کلاس ویلن پرداختم…»، او کلاسش را در حدود ۱۲۹۶ دایر کرده (ستایشگر ۱۳۷۶: ۵۱۸) اگر همه‌ی تاریخ‌های موجود درست باشد باید پذیرفت که نغمه‌نگاری وی تقریبا کمی پس از نغمه‌نگاری وزیری (۱۲۹۰-۱۲۸۷) صورت گرفته و احتمالا دومین نغمه‌نگاری ردیف (البته منتشر نشده) به معنی مورد پذیرش این مقاله است. متاسفانه از سرنوشت این نوشته‌ها نیز مانند نوشته‌های وزیری اطلاعی به دست نیامد. ۲- «رساله موسیقی» گردآوری «ک. پرورش» جلد اول، طهران: کتابفروشی پرورش(چاپ دانش)، فروردین ۱۳۱۷٫ هر چند این کتاب حاوی هیچ نغمه‌نگاری‌ای نیست اما از این جهت که درباره‌ی دستگاه‌های موسیقی ایران نوشته شده حائز اهمیت است. مولف این کتاب دستگاه‌ها را سیزده تا شمرده و از آنان تحت عنوان «ردیف دستگاه‌ها» یاد کرده است. نکته‌ی جالب کتاب این است که گردآورنده‌ی آن «کرد بیات» را که معمولا (و به خصوص در دوره‌ی مورد بحث) یکی از متعلقات شور به حساب می‌آید دستگاهی جدا دانسته است. وی همچنین در کتابش اشعاری را آورده است و توصیه کرده که هر کدام بهتر است در کدام گوشه خوانده شود. از این دیدگاه احتمال دارد بتوان این کتاب را به عنوان نوعی یادآوری کننده و شاید اولین گام‌ها برای ثبت ردیف آوازی در نظر گرفت، هر چند که ظاهرا در خود کتاب اشاره‌ای به این موضوع نیست. (اطلاعات این کتاب را محسن حجاریان در اختیار قرار داد).

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

اولین دکتر موسیقی (I)

حســین ناصحی در سال ۱۳۰۴ در خانواده ای هنردوست به دنیا آمد. مادرش از شاگردان استاد درویش خان بود و تار می نواخت. به همین جهت ذوق موسیقی او از اوان کودکی پرورش یافت. وی از ســن ۱۴ سالگی با ورود به هنرستان عالی موسیقی و انتخاب ساز ترومبون زیر نظر اســتاد چک «ژوزف اسالدک» مشغول تحصیل گردیــد و پس از مــدت کوتاهی به همکاری با ارکســتر رادیو به سرپرستی پرویز محمود پرداخت. او جزو شاگردان ممتازی بود که به دعوت دولت ترکیه و با بورســیه هنرستان برای ادامه تحصیل روانــه آنکارا گردید و در آنجا زیر نظر اســتاد «کاظم آکســس» از شاگردان برجســته «بلا بارتوک» آهنگساز شهیر مجارستان به همراه دوست دیرینه اش ثمین باغچه بان به فراگیری آهنگسازی پرداخــت.

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران (مگتان ۱۲- بهمن ماه ۹۶) برگزار می شود

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران در روز ششم بهمن ماه ۱۳۹۶ به صورت اینترنتی برگزار خواهد شد. ای دومین دوره مسابقات مگتان است که به صورت اینترنتی به صورت ترکیب اجرای زنده و اینترنتی برگزار می شود و طبق معمول به برنده این مسابقه یک گیتار با ارزش اهدا خواهد شد.

از روزهای گذشته…

نحوه اجرای ریز با سنتور

نحوه اجرای ریز با سنتور

ساز سنتور یکی از محبوب موسیقی ایرانی می باشد که از دیر باز جزو اصلی ترین سازها تکنوازی و ارکسترال بوده است. با توجه به خصوصیات ظاهری این ساز، در می یابیم که نواختن این ساز اندکی با سازهای رایج تفاوت دارد. به طوری که نحوه فرود آمدن مضراب و حتی استفاده از مضراب های گوناگون در صدادهی ساز تاثیر گذار می باشد. مانند مضرابهای بدون نمد قدیم و با نمد فعلی و شکل های مختلف مضراب ها.
مینی مالیسم، فیلیپ گلاس و کامه راتا (IV)

مینی مالیسم، فیلیپ گلاس و کامه راتا (IV)

زمانی که گلاس به شهرت رسیده بود، به خاطر نیاز مالی و امرار معاش، بر می گردد به سر کار اولش – تاکسی رانی – او خاطره ای از آن دوران را بیان می کند: «کمی از حادثه ی متروپولیتن گذشته بود که روزی خانمی خوش پوش سوار تاکسی من شد. پس از دیدن اسم راننده … به جلو خم شد وگفت: مرد جوان، آیا می دانی که هم اسم یکی از آهنگسازان بسیار مشهور هستی؟» گلاس به توضیح این مکالمه می پردازد: «خوب فیلیپ، کارت خیلی جالب بود. نظرت راجع به نوشتن یک اپرای واقعی چیست؟» منظور او از یک اپرای واقعی چه بود؟ «شاید بتوانی چیزی برای ارکستر، گروه کر و سولیست های من بنویسی. آن ها تحت آموزش خواندن به روش اپرای سنتی بوده اند و به همان شیوه تمرین کرده اند». در ابتدا گلاس دچار تردید شد.
دیبازر: مدیون احمد پژمانم

دیبازر: مدیون احمد پژمانم

من الان این طور هستم چون الان این هستم. امکان دارد فردا این نباشم ولی الان اینم چون همینجا هستم ولی اینکه در موسیقی چرا نشانی از آن است چون برای من بخشی از جادوی موسیقی با کودک درون رابطه دارد که نمی خواهم یا دوست ندارم چیزی آن را سرکوب کند و احساس می کنم وقتی اجازه بروز در زمینه اجتماعی به این کودک درون می دهیم، انسان متعادلتر و سالمتر و راحت تری می شویم، شاید آن شیطنت در آنجا نشانه هایی از این قضیه باشد.
کنترپوان ، آشنایی – قسمت دوم

کنترپوان ، آشنایی – قسمت دوم

انواع کنترپوان – به بیانی تکنیکهای تهیه آن – تعریفی از کنترپوان مطلق است که به عنوان یک ابزار آموزشی توسعه یافته مطرح می شود و در آن به کار گیری کنترپوان های متفاوت سبب یادگیری ساده تر و پیشرفت هنرجویان می شود.
هفزیباه منوهین، نابغه پیانو (I)

هفزیباه منوهین، نابغه پیانو (I)

هفزیباه منوهین (۱۹۸۱ ژانویه ۱- ۱۹۲۰ مه ۲۰) پیانیست آمریکایی – یهودی، مدافع حقوق بشر، زبان شناس و نویسنده ای است که در خلق چندین کتاب و نگارش، با همسر دومش، ریچارد حائوسر (Richard Hauser) مشارکت داشت. او همچنین خواهر لرد یهودی منوهین (Yehudi Menuhin) ویولونیست و یالتاح منوهین (Yaltah Menuhin)، پیانیست، نقاش و شاعر، بود.
یاد بود استاد حسن کسایی (II)

یاد بود استاد حسن کسایی (II)

دکترعمومی سپس به تعریف خاطراتی از استاد کسایی پرداخت (لحن و صدای وی در هنگام صحبت درباره استاد خود به قدری متاثر کننده بود که تمام حاضرین را تحت تاثیر قرار می داد) سپس بخشی از مصاحبه خود با استاد حسن کسایی را برای حاضرین پخش کرد. در این مصاحبه حسن کسایی به اهمیت شعر در موسیقی ایرانی می پردازد و می گوید: “ساز زدن بدون توجه به شعر معنایی ندارد. من در سازم شعر می خوانم”. او معتقد است مطلبی که در شعر وجود دارد، باید با کمک موسیقی و بوسیله نوازنده بیان شود. دکتر عمومی ضمن تاکید حرف های استاد کسایی، به بیان اهمیت شعر در موسیقی ایرانی پرداخت و آشنایی با شعر فارسی را برای موسیقیدانان از نکات پر اهمیت دانست.
روایت های دیگری از سیستم دستگاهی

روایت های دیگری از سیستم دستگاهی

ردیف متداول کنونی موسیقی دستگاهی ایران، میراثی ارزشمند و یادگار خاندان فراهانی می‌باشد. شاید اگر میرزاعبدالله و آقاحسینقلی با سخاوت و همت مثال‌زدنی شاگردانِ فراوان، سرشناس و نام آشنای این موسیقی را پرورش نمی‌دادند و اندوخته‌های ارزشمند خود را به ایشان منتقل نمی‌کردند، امروزه از این گنجینه ارزشمند بی بهره بودیم. همچنین در اواسط قرن سیزدهم هجری شمسی (اوایل قرن بیستم میلادی) {همزمان با ورود تکنولوژی های جدید و سرعت زیاد تغییرات در زمینه‌های مختلف}، رپرتوار موسیقی دستگاهی و کلاسیک ایران تدوین یافته و در قالب مجموعه‌ای تحت عنوان ردیف شکل می‌گیرد (اسعدی ۱۳۸۰ :۷۱) که این فرآیند خلاقانه، موسیقی دستگاهی ایران را از گزند هجمه‌های فرهنگی و تغییرات سریع ماهیتی مصون نگه داشت. بنابراین نقش بنیادین و تاثیرگذار خاندان فراهانی در موسیقی دستگاهی ایران پوشیده نیست و هنر ایران زمین وام‌دار ایشان می‌باشد.
پنج را بگیر

پنج را بگیر

گاهی اوقات یک قطعه موسیقی به اندازه تمام کارهای یک آهنگ ساز مشهور میشود، یکی از این قطعات موسیقی در Jazz قطعه ای است به نام Take Five، پس از اولین اجرای این قطعه مطبوعات اینگونه نوشتند:

The legendary 5/4 time jazz hit “Take Five”


تاثیر موسیقی بر بهبود مبتلایان به سکته مغزی

تاثیر موسیقی بر بهبود مبتلایان به سکته مغزی

بر طبق مطالعات اخیر، گوش فرادادن به موسیقی مورد علاقه در طول روز، در بهبودی سریع تر بیماران پس از وقوع سکته مغزی تاثیر بسزایی دارد. مدت های مدیدی است که موسیقی درمانی در معالجه بیماری های مختلف از جمله توهم، شیزوفرنی و جنون به کار گرفته می شود.
حضور خانواده وفادار و جمعی از هنرمندان در تمرین ارکستر نیایش

حضور خانواده وفادار و جمعی از هنرمندان در تمرین ارکستر نیایش

پوراندخت وفادار و تعدادی از هنرمندان عرصه موسیقی و سینما پنج شنبه ۲۶ مردادماه بصورت سرزده با حضور در تمرین ارکستر نیایش به تماشای اجرای بخشی از قطعات آلبوم «بگو کجایی» از جاودانه‌های استاد مجید وفادار نشستند.