علی علیزاده
ما تلاش کردهایم همه نغمههای کاربردی در دستگاهها را در فهرست تیونر بگنجانیم. بااینحال، بسته به شرایط خاص برخی سازها ممکن است از کوک کردن نغمهای صرفنظر کرده یا حتی از اجرای گوشه مربوط به آن پرهیز کنند. برای نمونه در سنتور:
• گوشه مویه در چهارگاهِ دو که نیازمند سل کرن است، اغلب اجرا نمیشود.
• سی کرن در نوای سل نیز معمولاً کوک نمیشود. بخش پایانیِ گوشههایی مانند ملکحسین، حسین، بوسلیک، و نیریز که به شور «ر» فرود می آیند، بهگونهای اجرا میشود که از نغمه سی کرن پرهیز شود. حتی در بخش میانی گوشه نیریز که بهطور معمول سی کرن نیاز دارد، اغلب از سی بمل استفاده میشود.
• بههمین ترتیب، در ماهورِ فا، اجرای بخش بیات اصفهان (صوفینامه) که نیازمند سی کرن زلزل است معمولاً حذف میشود.
• همین امر در موارد مشابهی مانند گرایلی (بیات اصفهان) در شورِ سل که نیازمند سی کرن زلزل است رخ میدهد.
در چهارگاهِ دو، نغمه می کرن برای اجرای گوشه حصار بهکار میرود. اگر نغمه می کرن زلزل -که در درآمد و زابل استفاده میشود- به صورت حداکثریِ مقدار خود کوک نشده باشد، میتواند با اندکی سازش برای گوشه حصار نیز بهکار برده شود تا بتوان از کوک مجزای می کرن صرفنظر کرد. البته این بدان معنا نیست که کوک هر دو نغمه ممکن نباشد. هیچ محدودیتی در این زمینه وجود ندارد و میتوان هر دو را بهطور مجزا کوک کرد. مثلا در ساز سنتور، خرک هشتم زرد را می-کرن و خرک های اول و هشتم سفید را در جلو و پشت خرک می کرن زلزل (می بکارِ منفی) کوک نمود.
۴-۲- انتخاب شاهد درآمدها
از دیدگاه نظری، هر نغمهای میتواند بهعنوان شاهد درآمد یک دستگاه/آواز عمل کند. اما در عمل، همه نغمهها بهعنوان شاهد درآمد پذیرفته نمیشوند. ما نیز در طراحی تیونر نیریز چنین عمل کردیم و بنابراین چند شاهد محدود را برای درآمد هر دستگاه/آواز در نظر گرفتیم. دلایل این امر عبارتند از:
1) بیان درست حالت و فضای دستگاه ها: هر دستگاه/آواز را در عمل تنها می شود از چند جا، در راست کوک و چپ کوک، اجرا کرد.
2) محدودیتهای سازها: برخی سازها قادر به ایجاد فواصل لازم برای همه گوشهها نیستند.
3) ملاحظات پژوهشی: پژوهشگرانی مانند طلایی و فرهت تنها برخی از شاهدها را بهمنظور تحلیل ۷ دستگاه و ۵ آواز و گوشههای مربوط به آنها بررسی کردهاند. در نتیجه، رویکرد ما نیز بر پایه اندازهگیریهای آنان- با حداقل تغییر یا افزودن نغمههای ضروری- استوار بوده؛ مانند:
• افزودن نغمه فا سُری در فهرست طلایی بهمنظور اجرای بخش بیات اصفهان از گوشه گرایلی در شور رِ و
• افزودن فا دیز در فهرست فرهت برای اجرای گوشه چهارگاه در همایونِ سل (لا کرن) و گوشه حصار در چهارگاهِ دو.
برای هر شاهد، فهرستی شامل ۱۰ تا ۱۵ نغمه مرتبط برای اجرای کل دستگاه/آواز تهیه شد تا اختلاف آن ها از نت های نظام ۲۴ ربع پردهای مساویِ وزیری و فرکانس دقیق هر نغمه محاسبه گردد (شکل ۲ دو نمونه از این لیست ها را برای شور سل و ماهور فا بر مبنای مرجع کیانی نشان میدهد). این نغمهها در اکتاوهای مختلف (از ۱ تا ۸) تولید شدهاند. این فهرست همچنین مبنای طراحی مولد فرکانس در تیونر بود که فرکانس دقیق هر نغمه را پخش میکند. جدول ۶ لیست شاهدهای به کار برده شده در تیونر نیریز را نشان میدهد.
تصاویر مربوط به رابط کاربری برنامه و عملکرد این قابلیت در ضمیمه قابل مشاهده است.
۱ نظر