نگاهی به مجادله دربارۀ تار آذربایجانی (۱)

پس از ثبت تار آذربایجانی توسط نمایندگان جمهوری آذربایجان در یونسکو مجادله‌ای در فضای مجازی پیرامون ایرانی بودن ساز تار شکل گرفت و هنرمندان و موسیقیدانان ایرانی به تکاپو افتاده‌اند تا ثابت کنند که ساز تار از آن ایران است؛ البته آنها نادرست هم سخن نمی گویند اما باید به ظرافت هایی هم توجه کنند البته آقای داریوش پیرنیاکان پا را فراتر گذاشته از موارد دیگری سخن گفته‌اند به گمان نگارنده نادرست است. در ادامه به دلایل این ادعا می‌پردازم:

قسمت اول
آقای داریوش پیرنیاکان، که خود اهل بخش گرگر جلفا (اکنون نام بخش جنوبی شهر «هادی شهر» در استان آذربایجان شرقی است) که ترک زبان هستند، در سخنرانی خود گزارشی داده اند که:

فریدون پسرِ خان شوشینسکی (خواننده معروف جمهوری آذربایجان)، موزیکولوگ است، می‌گوید:
«در سال ۱۸۷۰م. میرزاعلی شیرازی آمد به شوشا (شوش کوچک، الف در زبان های ایرانی علامت تصغیر است) کلاس تار و کمانچه دایر کرد. نمی گوید «از ایران آمد»، می‌گوید از «شیراز آمد.» یکی از برجسته‌ترین شاگردانش داود صادق اوغلو دو تا واخون (به ساز تار) اضافه کرد. بعداً جعل کردند که تار قفقازی است؛ اصلاً تار قفقازی وجود ندارد. {این} همان تاری‌ست که بغل علی اکبر خان فراهانی در نقاشی وجود دارد. شکلش را هم ایرانی‌ها عوض کردند: حاج طائر و یحیی عوض کردند.»

ایشان، در عین حال گفته اند:
«جمهوری باکو (چون اسمش آذربایجان نیست)؛ نام را جعل کردند، همانگونه که موسیقی را از ما جعل کردند. تاریخ دقیق داریم که در ژوئن سال ۱۹۱۸م. اسم «اران» را «آذربایجان» گذاشتند؛ یعنی آنجا اسم‌اش اصلا آذربایجان نیست و موسیقی‌اش هم همین موسیقی است. اگر شما ترک هستید (نژاداً، کاری به زبان ندارم) چرامی‌گویید چهارگاه؟ چرا می‌گویید سه گاه؟ چرا می‌گویید دشتی؟ صفحاتی دارم که قبل از سال ۱۹۱۸؛ یعنی یکسان سازی استالینیستی که همه چیز را در آنجا می‌خواستند در آنجا یکسان سازی کنند، آمدند موسیقی را هم تامپره کردند؛ یعنی ربع پرده‌ها را برداشتند. آنجا تقی‌اف دارد تار می‌زند و یکی هم می‌خواند، به شعر فارسی هم می‌خواند و چهارگاه زده می‌شود، دقیقا ردیف چهارگاه میرزا حسینقلی خوانده می‌شود که با یک چهارمضراب شروع می‌شود، که همان را می‌زند.» {می‌نوازد}

من از متن بالا، چند سوال و واژه بیرون می‌کشم و بدان پاسخ و توضیح می‌دهم (به شکل س. به معنی سوال و ج. به معنی جواب:

س. به زبان و موسیقی کنونی آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان، می‌بایست آذری بگوییم یا آذربایجانی؟
ج. با توضیحاتی که در ادامه می‌آورم، درست نیست بگوییم زبان یا موسیقی آذری؛ زیرا زبانی، که در هر دو منطقه آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان شاخه‌ای از زبان ترکی است که ارتباطی به زبان آذری و ارانی (در جمهوری آذربایجان) ندارد. طبعا موسیقی هر منطقه و مردم به زبان آن وابسته است. درست است که بگوییم «زبان ترکی آذربایجانی» و «موسیقی عاشیقی و موقام در جمهوری آذربایجان» و «موسیقی عاشیقی و ردیف – دستگاهی در استان‌های آذربایجان ایران»؛ اما در کشور ایران با تقسیمات کشوری موجود ما دو استان به نام‌های آذربایجان شرقی و غربی داریم که در آذربایجان شرقی بیشتر ترک زبان هستند و اندکی نیز به زبان تاتی صحبت می‌کنند. در آذربایجان غربی جدای از ترک زبانان که ظاهرا بیش از ۷۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند، حدود ۲۰ درصد نیز کرد هستند. آشوری‌ها، فارسی زبان‌ها و دیگر اقوام هم در این استان زندگی می‌کنند.