در موسیقی عاشیقی، در آهنگ‌ها و منظومه‌هایشان تفاوت‌هایی وجود دارد؛ هرچند که رسانه‌های جمعی و رادیو و تلویزیون تفاوت را کمتر کرده و به اشتراکات آن‌ها افزوده است. در مورد موسیقی ردیف – دستگاهی هم از طریق اساتید موسیقی در شهر زنجان، شاگردان به شکل خصوصی یا در آموزشگاه‌ها مشغول یادگیری آواز و سازهای این موسیقی هستند.
تعدادی شاگرد هم برای یادگیری بیشتر به مرکز (تهران) می‌آیند. برای یادگیری موسیقی موقام، در این یکی دو دهه به باکو جمهوری آذربایجان رفته‌اند و آواز و سازهای «موقام» را فراگرفته‌اند. گروه موسیقی موقام را هم در زنجان تشکیل داده‌اند. البته در شهر تبریز، یادگیری موسیقی موقام بعد از فروپاشی شوروی و تشکیل جمهوری آذربایجان زودتر انجام شده است؛ تعدادی به جمهوری آذربایجان رفته و یاد گرفته‌اند و یا از طریق موسیقی ضبط شدهء موقام جمهوری آذربایجان توانسته‌اند این نوع موسیقی را آموزش ببیند. اکنون در آموزشگاه‌های تبریز اساتیدی وجود دارند که موسیقی موقام را آموزش می‌دهند: آواز، تار و کمانچه.
در نظر گرفتن فضا، فرهنگ و سنت بومی مهم است و نمی‌توان فقط زبان را عمده کرد و بقیهء موارد را نادیده گرفت؛ پس بهتر است بگوییم: ترکی آذربایجانی (شرق یا غرب)، ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی خراسانی، ترکی سنقری، ترکی افشاری، ترکی شاهسونی و… در ایران و ترکی استانبولی و… در ترکیه، ترکی ازبکی، ترکی ترکمنی، ترکی اویغوری، ترکی ترکمن‌های عراق، ترکی قبرسی و غیره.
زبان آذری
زبان آذری زبانی است از خانواده زبان‌های ایرانی غربی که در منطقهٔ آذربایجان (آتورپاتکان) پیش از گسترش زبان ترکی رایج بوده‌است که امروزه گسترهٔ آن محدود شده‌است. بیشتر دانشمندان ایران‌شناس، در بازگویی ریشه تاریخی زبان دیرین مردم آذربایجان باور دارند که زبان باستانی آذری بازمانده و دگرگون شده زبان مادها است و ریشهء ایرانی دارد، تاریخ‌دانان و جغرافی‌نویسان اسلامی آن را پارسی (ایرانی)، پهلوی و آذری خوانده‌اند؛ هرچند که مطالعه بر روی این زبان، پیشینهٔ طولانی در نزد خاورشناسان غربی دارد.
زبان آذری برگرفته و کوتاه شده از واژهٔ آذربایجان است؛ یعنی آذر + یِ نسبت..، که می‌شود صفتی کوتاه شده از «آذربایجانی» پس همان زبان منطقهٔ آذربایجان.
به گفتۀ مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی و منابع مسلمانان که به زبان آذری باستان اشاره کرده‌اند قدیم‌ترین منبع دربارهٔ زبان آذری باستانی قول ابن مقفع (د ۱۴۲ق/۷۵۹م) است که در الفهرست نقل شده‌است. به گفتهٔ ابن مقفع زبان مردم آذربایجان پهلوی (الفهلویه) است منسوب به پهله (فهله)؛ یعنی سرزمینی که شامل ری، اصفهان، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان بوده‌است. پهلوی در اینجا به معنای پارتی (اشکانیان) یا باقی ماندهء لهجه پارتی در زاگرس مرکزی و شمالی است. همین گفتهٔ ابن مقفع را حمزهٔ اصفهانی (بعد از ۳۵۰ق/۹۶۱م) و خوارزمی نیز نقل کرده‌اند.
مؤلفی دیگر که از کلمهٔ آذری یاد کرده، یعقوبی است که کتاب خود را در ۲۷۸ق/۸۹۱م تألیف کرده‌است. این مؤلف آذری (آذریّه) را به عنوان صفت در مورد مردم آذربایجان به کار برده‌است. مسعودی (د ۳۴۶ق/۹۵۷م) هم که در ۳۱۴ق/۹۲۶ از تبریز دیدار کرده، از میان زبان‌های ایرانی، پهلوی، دری و آذری را ذکر کرده‌است که ظاهراً در نظر او مهم‌ترین زبان‌ها و گویش‌های ایرانی بوده‌اند.
۱ نظر