تحلیل گفتمان نوازندگان و سازندگان ساز نی با محوریت نوآوری در دهه‌های هشتاد و نود شمسی در ایران: مطالعه موردی «نی شش‌دانگ» حسین عمومی (۱۱)

نتیجه­‌گیری
همان‌گونه که ذکر شد، این پژوهش با مطالعه موردی بر «نی شش‌دانگِ» حسین عمومی به عنوان یکی از نمونه‌های ابداع در سازهای موسیقی ایران، به واکاوی تغییرات نگرش نوازندگان نسبت به مقوله ابداع و تغییر در ساز پرداخت. این پژوهش ضمن معرفی و توصیف «نی شش‌دانگ» به عنوان یکی از اهداف خود، به تببین نظرات نوازندگان و سازندگان برجسته ساز نی و طبقه‌بندی گفتمانی آنان در سه نسل پرداخت. بر این اساس، تغییر رفتار محسوسی در نوازندگان نی نسل اول، نوازندگان نسل دوم و نوازندگان نسل سوم مشاهده می‌شود.

حسن کسایی نمایندۀ نسل اول، تمایل زیادی به تغییر در ساز نی ندارد. نوازندگان نسل دوم نوازندگانِ نی، عموماً مخالف هر تغییری در ساختمانِ نی هستند ولی در نسل سوم تمایل به طرح‌های جدیدِ نی و مخصوصا طرح حسین عمومی زیاد دیده می‌شود و حتی در کنار این گروه، عده‌ای دیگر این تغییرات را ناکافی می دانند و بعضی دیگر طرح هایی با تغییرات بیشتری مانندِ «نی با کلیدهای بیشتر» و «نی فلزی تمام کلید» و… را پیشنهاد می‌کنند. نتیجتاً می‌توان سه گرایش ممتنع، مخالف و موافق را در ارتباط با مسئله ابداع در ساز نی نام برد.

با مطالعه نظرات و در عین حال عملکرد نوازندگانِ نامبردۀ نسل اول و دوم می‌توان نتیجه گرفت که بیشتر آنها در زمینۀ ارائه آثارِ موسیقاییِ خود نزدیکی بیشتری با خرده‌گفتمان «تجدد بر اساس سنت موسیقی ایرانی» را دارند تا گفتمان «موسیقی سنتی ایرانی» ولی وقتی صحبت از تغییرِ سازها می‌شود، نظرات آنها مرتبط با گفتمانِ «موسیقی سنتی ایرانی» است. تنها حسن کسایی (نمایندۀ نسل اول)، عبدالنقی افشارنیا و جمشید عندلیبی (از نسل دوم) هستند که نظرشان ارتباط با خرده‌گفتمان «تجدد بر اساس سنت موسیقی ایرانی» دارد و در این میان تنها حسین عمومی‌ست که با جدیت به دنبال تغییر و تحول روی سازهای ایرانی (نی، تنبک و دف) بوده است و می‌تواند نماینده مکتب وزیری یا همان گفتمان «موسیقی کلاسیک ایرانی»، با شالوده فکری مدافع ابداع و نوآوری، به حساب آید.

هژمونی گفتمان‌ها و پیروی موسیقی‌دانان دهه‌های مختلف، عامل اصلی تغییر نظرات و آراء نسل‌های گوناگون نوازندگی ساز نی در ایران است. گفتمان «موسیقی سنتی ایران» که گفتمانِ عمدۀ نسل دوم بوده است و رویکردی مخالف با تغییر و ابداع در تمامی ابعاد موسیقی ایران و من جمله سازسازی داشته است، جای خود را در دهه‌هایِ بعد به گفتمانِ «موسیقی کلاسیک ایرانی» (مکتب وزیری) داده است که این رویکرد توسط نوازندگانِ نسلِ سوم ایران تا کنون ادامه دارد.

در این میان نقش مراکز آکادمیک، هنرستان‌ها، مراکز فرهنگی و هنری، ارکستر‌ها، مراکز سیاست‌گذار کلان کشوری نظیر وزارت فرهنگ و هنر، رادیو و تلویزیون ملی ایران و… در نظام سیاسی در ایجاد، رشد، فراگیری، تضعیف و یا استحاله گفتمان‌ها غیر قابل چشم‌پوشی است.

در آخر آن چیزی که در این زمان قابل استنتاج است، عزم نوازندگان و اساتید نسل سومِ سازِ نی بر لزوم بهبود ساختاری این ساز است. به عبارتی نسل سوم برخلاف نسل‌های پیشین دغدغه خود برای پیشرفت موسیقی را نه حفظ بی‌چون و چرای کلیّات و جزئیات موسیقی ایرانی، که رفع موانع و نقص‌های موجود در عین پایبندی به نقاط قوت موسیقی ایران می‌داند که این دیدگاه منطبق با گفتمان وزیری بوده و بر این اساس، اهمیّت مقوله ابداع حاکی از پیروزی این گفتمان در میان جامعه نی‌نوازان در عصر حاضر است.

منابع
اطرایی، ارفع و درویشی، محمدرضا. (۱۴۰۰). سازشناسی ایرانی. تهران: ماهور.

اکبری، زهرا، شاه‌منصوری، بیتا، و میراسماعیلی، بی‌بی‌سادات. (۱۳۹۴). «تحلیل محتوای گفتمان رایج موسیقی سنتی و موسیقی رپ». مطالعات رسانه‌ای، ۱۰(۳۰)، ۶۳-۶۹.

پورقنّاد، سجاد. (۱۳۹۷). بررسی گفتمان‌های «چندصدایی» در بسترهای اجتماعی-فرهنگی موسیقی ایرانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده موسیقی، دانشگاه هنر.

جام‌جم‌آنلاین. (۱۳۸۸). با استاد محمد موسوی، نوازنده پیشکسوت نی: کمتر کسی سراغ «نی» می‌آید. برگرفته از لینک https://jamejamonline.ir/fa/news/۳۰۰۷۳۷.

خبرگزاری دانشجویان ایران. (۱۳۸۹). پیام استاد سیدحسن کسایی برای آلبوم «ردیف موسیقی با روایت نی». برگرفته از لینک https://www.isna.ir/news/۸۹۱۰-۱۱۴۶۹.

خبرگزاری مهر. (۱۳۸۳). جشنواره نی یک حادثه کم نظیر و یک اتفاق خجسته در موسیقی است. برگرفته از لینک https://mehrnews.com/xXtc.

فاضلی، نعمت الله، سروی، حسین. (۱۳۹۲). «بررسی گفتمان‌های تجددگرا و نوسنت‌گرای موسیقی در ایران معاصر (۱۳۸۵- ۱۲۸۵)». فصلنامه علوم اجتماعی، ۲۰(۶۳): ۲۴۴-۲۹۱.

سپنتا، ساسان. (۱۳۷۷). تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی – هنری ماهور.

سروی، حسین. (۱۳۸۸). تحلیل گفتمان های موسیقی در ایران معاصر (۱۳۸۵-۱۲۸۵). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

صبا، ابوالحسن. (۱۳۸۹). آثاری از ابوالحسن صبا. لوح فشرده. تهران: ماهور.

مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. (۱۳۹۵). گفت‌وگو با حسن ناهید: به خاطر‌ «نی» از خود گذشتم. برگرفته از لینک https://www.cgie.org.ir/fa/news/۱۵۵۳۵۷. تاریخ دسترسی: ۲۷/۵/۱۴۰۱.

ناصح‌پور، پیمان. (۱۳۸۴). نی و حسن ناهید از زبان ناصح پور. گفتگوی هارمونیک. http://www.harmonytalk.com/id/۱۸۳. ۲۷/۵/۱۴۰۱.

نجفی ملکی، علی. (۱۳۸۳) . گزارشی از همایش «نگرشی نو به ساختار ساز نی». گفتگوی هارمونیک. http://www.harmonytalk.com/id/۵۸۹. ۲۷/۵/۱۴۰۱.

نجفی ملکی، علی. (۱۳۸۶) . نوازندگی نی. گفتگوی هارمونیک. http://www.harmonytalk.com/id/۱۰۳۰. ۲۷/۵/۱۴۰۱.

نجفی ملکی، علی.، پورقناد، سجاد. (۱۳۸۳). نی، وسیله یا هدف!. گفتگوی هارمونیک. http://www.harmonytalk.com/id/۵۰۵/.۲/۷/۱۴۰۱.

هنرآنلاین. (۱۳۹۵). محمدعلی کیانی‌نژاد: لطفا با موسیقی سنتی ایران شوخی نکنید. https://honaronline.ir/fa/tiny/news-91357. 13/11/1401.

یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز. (۱۳۹۷). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. تهران: نشر نی.

References

Nettl, Bruno. (1983). The study of Ethnomusicology: Twenty-nine Issues and Concepts. Illinois and Chicago: University of Illinois press.

Omoumi, Hossein. (n.d.). Full Range Persian Ney. https://omoumi.com/innovations/ney/. Access date: Jan. 2

مجلۀ «پژوهش‌های میان‌رشته‌ای هنر» (آذر ۱۴۰۳)