گفتگوی هارمونیک
محتوای خودآموز موسیقی
چنانکه در مقدمۀ مؤلف آمده این کتاب بر اثر آزمایش و تدریس دوازدهسالۀ او در هنرستان موسیقی نگاشته شده و کوشیده تا مطالب آن سهل و ساده باشد و برای آموختن آن تاحدّی که ممکن است محتاج به معلم نباشد و بدینجهت آنرا «خودآموز موسیقی» نامیده است. مؤلف در این کتاب سعی کرده قواعد و علاماتی را مطرح کند که بیشتر مورد احتیاج نوآموزان است و اجمال و رویکرد آموزشی را در آن رعایت کند.
خودآموز موسیقی در دو بخش تئوری موسیقی و سرایش (سُلفژ) نگاشته شده و از آنجا که ممکن است مخاطب با خواندن این عنوان متوجه این جزئیات نشود در چاپ کنونی عنوان اثر بهصورت خودآموز موسیقی (تئوری موسیقی و سُلفژ) نگاشته شد.
یکی از ویژگیهای خودآموز موسیقی، تألیف ضیاء مختاری، بهکاربردن معادلهای زیبا برای اصطلاحات موسیقایی غربی است، بدینقرار:
| معادل بهکاررفته توسط ض. مختاری | اصطلاح معادل در دیگر کتب |
| تازش | سنکُپ |
| علامات گرداننده | علائم متغیر/عَرَضی |
| دیِز مکرّر | دوبلدیِز |
| واگرد فاصله | معکوس فاصله |
| هنگام | اُکتاو |
| فاصلۀ بزرگتر | فاصلۀ افزوده |
| فاصلۀ کوچکتر | فاصلۀ کاسته |
| فاصلۀ تغییرکرده (دارای دیِز یا بِمُل) | |
| معادل بهکاررفته توسط ض. مختاری | اصطلاح معادل در دیگر کتب |
| پردهای (درجۀ اول گام) | نت تُنیک |
| روپردهای (درجۀ دوم گام) | نت روتُنیک |
| سهبردو | تریوله |
| دو بر سه | دوئوله |
در شرح میزانها براساس تعداد ضرب نیز، برخلاف دیگر کتب تئوری موسیقی چاپشده در ایران (از دوضربی تا چهارضربی)، میزانها را بهترتیب، چهارضربی، دوضربی و سهضربی معرفی کرده است.
هرچند تاکنون کتب مختلفی دربارۀ تئوری موسیقی در ایران به چاپ رسیده خودآموز موسیقی بهدلیل ویژگیهای آموزشی برشمرده همچنان قابل استفاده است و علاوهبراین بهدلیل ارزش تاریخی و نگارش آن توسط موسیقیدانی زبده و پیشکسوت، در مجموعه بازنشرهای کتب قدیم موسیقی توسط نشر خُنیاگر در سال جاری آمادهسازی فنی و بازنشر شد.
دربارۀ مؤلف
روی جلد اثر نام ضیاء مختاری با عنوان «مدیر دایرۀ موسیقی وزارت معارف» آمده است. شرح حالی از مؤلف در مجلد دوم کتاب مردان موسیقی سنّتی و نوین ایران، تألیف حبیبالله نصیریفر آمده که مأخذ آن مجلۀ موسیقی رادیو (بدون ذکر شماره) ذکر شده است. در مجلۀ موسیقی رادیو ایران، ش ۳۰، تیرماه ۱۳۳۹، صص ۱۳ و ۱۷ اصل این شرح حال آمده که در کتاب حاضر بازنویسی شده است.
بنا بر این شرح حال، ضیاء مختاری (۱۳۵۴-۱۲۸۲) در سال ۱۲۹۷ در کنار حدود صد داوطلب دیگر وارد مدرسۀ موزیک به ریاست سالارمعزز شده اما بر اثر سختگیری سیستم آموزشی پس از هشت سال فقط چهار نفر موفق به اتمام تحصیل شدهاند که از آن میان ضیاء مختاری در سال تحصیلی ۱۳۰۵-۱۳۰۴ با رتبۀ اول فارغالتحصیل، و به دریافت مدال علمی مفتخر شده و سپس با تشویق سالارمعزّز با سِمَتِ هنرآموزی تئوری و آرمونی و سُلفژ و تدریس سازهای بادی و پیانوی سیکل اول مدرسه استخدام شده و بعدها در زمان ریاست علینقی وزیری، تدریس سُلفژ و دیکتۀ موسیقی کلیۀ کلاسها و سازشناسی کلاس پنجم به او محول شده است. او در شرح حال خود اذعان میکند: «باید بگویم که اغلب استادان و هنرآموزان فعلی هنرستان موسیقی از شاگردان من بودهاند.»
مختاری اولین کسی است که پس از تأسیس دایرۀ سرود و موسیقی مدارس، مدیریت و ریاست آنرا برعهده گرفته و بنا به پیشنهاد او و موافقت وزارت فرهنگ، درس سرود و موسیقی جزو دروس امتحانی شده و نمرۀ این درس در امتحانات شاگردان ارزش مستقلی پیدا کرده که همین موضوع سبب شده شاگردان توجه بیشتری به این رشتۀ هنری مبذول بدارند.
وزارت فرهنگ به پاس خدمات و فعالیتهای بیشمار او در دو نوبت مشارٌالیه را به دریافت نشانهای درجهسوم و درجهدوم علمی و همچنین تقدیرنامههای متعدد مفتخر ساخته است.
در کتاب حاضر پس از درج شرح حال ضیاء مختاری اسنادی دربارۀ او، ازجمله نت پیانوی «سرود هواپیمایی» (سرودۀ محمدحسین شهریار)، تصویر جلد دو جزوۀ فرمانهای رسمی شیپور برای پیشاهنگان ایران، مشخصات انتشار نُه تصنیف اثر ضیاء مختاری و سه تصویر از او در هنرستان موسیقی و شورای موسیقی رادیو گرد آمده است.
امید است کتاب حاضر در گرامیداشت نام این موسیقیدان پیشکسوت و احیای دوبارۀ اثر او، خودآموز موسیقی، و بهکارگیری مجدد آن در آموزش تئوری موسیقی در ایران مثمرثمر واقع شود.
۱ نظر