گفتگوی هارمونیک
به تازگی کتاب «خودآموز موسیقی (تئوری موسیقی و سلفژ)»، مصوب شورای عالی معارف و مخصوص تدریس در آموزشگاهها، تالیف ضیاء مختاری با همت نشر خنیاگر به انتشار رسیده است.
گردآوری شرح حال و آثار مولف، حروفنگاری، نتنویسی و نمونهخوانی این کتاب با شهاب مِنا مدیر این انتشارات بوده است. منا درباره این کتاب در مقدمه آن نوشته است:
کتابی که فراروی خود دارید یکی از نخستین آثار چاپشده دربارۀ آموزش تئوری موسیقی در ایران است که در سال ۱۳۱۶ به انتشار رسیده است. چند سال پیش، دوستی نسخهای از چاپ سوم این اثر (آبانماه ۱۳۱۶) را به اینجانب هدیه داد. نخستین ویژگی ظاهری قابلِتوجه این کتاب اندازۀ آن در قطع جیبی بود که اثر را بهعنوان راهنمایی مختصر و کاربردی و از نظر ظاهری خوشایند و جذاب جلوه میداد.
از دیگر ویژگیهای ظاهری اثر درج عبارات «مصوّب شورای عالی معارف» و «مخصوص تدریس در آموزشگاهها» بر صفحۀ عنوان آن بود که از دارابودن استانداردهای آموزشی در ارائۀ کتاب حکایت میکرد. تقریظ استاد علینقی وزیری، استاد دانشگاه طهران، بر این اثر به تاریخ خرداد ۱۳۱۶ نیز مؤیّد همین فرضیه بود، چنانکه وزیری از آن بهعنوان «کتابی که در آن اصول تعلیم موسیقی کاملاً رعایت گشته، قواعد سهل و موجز بیان شده و برای اشاعۀ موسیقی خدمتی است که آقای ضیاء مختاری، نگارندۀ آن، به عالم موسیقی نمودهاند» یاد میکند.
پیش از تقریظ استاد علینقی وزیری نامهای از علیاصغر حکمت، وزیر معارف و اوقاف، خطاب به ادارۀ معارف و اوقاف به تاریخ ۱/۶/۱۳۱۶ درج شده بود که از تصویب اثر در شورای عالی معارف در تاریخ ۱۴/۲/۱۳۱۶ برای تدریس در آموزشگاهها و تمجید از آن بهعنوان «کتابی سودمند و تازه که به سبک نوین در رشتۀ موسیقی نگارش یافته و جهت آشنایی با قواعد نتخوانی و سرایش (سُلفژ) مناسب و مفید است» حکایت داشت. وی در پایان میافزاید:
«علیهذا لازم است به هنرآموزان سرود و موسیقی دستور دهید تدریس کتاب مزبور را ضمن ساعات رسمی سرود و موسیقی در عموم آموزشگاهها معمول دارند.»
با جستوجوی در اینترنت به تصویر جلد شش نوبت چاپ خودآموز موسیقی دسترسی یافتم که در کتاب حاضر درج شدهاند و مشخصات آنها چنین است:
| نوبت چاپ | ماه و سال انتشار | ارزش در تمام کشور ایران |
| دوم | شهریور ۱۳۱۶ | ۳ ریال است. |
| سوم | آبان ۱۳۱۶ | نسخه فاقد جلد |
| هشتم | تیرماه ۱۳۲۰ | ۳ ریال است. |
| بیستوپنجم | ۱۳۳۶-۱۳۳۵ | ارزش ۵ ریال |
| سیودوم | ۱۳۴۳-۱۳۴۲ | ارزش ۵ ریال |
| سیوچهارم | ۱۳۴۲-۱۳۴۱ [؟] | ارزش ۵ ریال |
در هیچیک از این نوبتهای چاپ شمارگان درج نشده اما فاصلۀ سهماهه بین چاپ دوم و سوم (شهریور تا آبان ۱۳۱۶) و تعدد چاپها (سیوچهار چاپ تا سال ۱۳۴۲) نشانگر استفاده از این کتاب بهعنوان منبع درسی آموزشوپرورش و فراگیربودن آن است.
عزیز شعبانی در ص ۱۱۲ از مجلد اول شناسائی موسیقی ایران: تاریخ موسیقی از کورش تا پهلوی، منتشرشده به سال ۱۳۵۱، دربارۀ این کتاب مینویسد:
«خودآموز موسیقی یک اثر کوچک و قابل استفاده از ضیاء مختاری است که میتوان گفت پرفروشترین کتاب موسیقی است که تاکنون منتشر شده است. ضیاء مختاری از موسیقیدانان خوب و از شاگردان مرحوم سالارمعزّز میباشد.»
این کتاب در زمانۀ خود چنان فراگیر شده که بهطور غیرقانونی نیز تکثیر میشده است، چنانکه سند با شناسۀ ۶۷۴۸/۲۶۴ مرکز اسناد ملی ایران از «مکاتبۀ ضیاء مختاری، مؤلف کتاب خودآموز موسیقی، با وزارت فرهنگ برای جلوگیری از نشر غیرقانونی آن در بنگاه مطبوعاتی عطایی» حکایت دارد.
جای تعجب است که چرا این اثر با این میزان فراگیرشدن طی دهههای اخیر ناپدید شده، چنانکه نگارنده تا دو سه سال پیش از وجود آن نیز بیخبر بود!
۱ نظر