درباره کتاب «معنویت در موسیقی» (۱)

کتاب «معنویت در موسیقی» با گردآوری و تالیف مهرراز شیری توسط انتشارات مهرراز منتشر شد. در این کتاب یک تحقیق آماری درباره معنویت در موسیقی به قلم مولف و چند مقاله از نویسندگان مختلف جای گرفته است.

در مقدمه این کتاب به قلم مهرراز شیری می‌خوانیم:
آنچه که مسلّم است، این هست که موسیقی و معنویت رابطه‌ای عمیق و دیرینه دارند که در طول تاریخ و فرهنگ‌های مختلف به شکل‌های گوناگون تجلی یافته است. از دیرباز، انسان‌ها از موسیقی برای بیان احساسات، ارتقای معنوی و ارتباط با امر قدسی استفاده کرده‌اند. این رابطه در ادیان و آیین‌های مختلف نیز به چشم می‌خورد و موسیقی به عنوان ابزاری برای نزدیک شدن به خداوند و تقویت روحیه معنوی کاربرد داشته است.

در واقع، موسیقی می‌تواند پلی میان دنیای مادی و معنوی باشد. نغمه‌ها و آهنگ‌ها می‌توانند احساسات عمیقی را در انسان برانگیزند و او را به سوی تفکر و تامل در ابعاد وجودی خود سوق دهند. استفاده از موسیقی در مراسم مذهبی و سایر فعالیت‌های معنوی، نشان‌دهنده این تاثیرگذاری است.

هدف از انجام این تحقیق این بود:
تقریبا بین سال های1390 تا سال ۱۳۹۷ برخی از کنسرت های موسیقی با اینکه مجوز برگزاری کنسرت از سوی وزارت ارشاد داشت، لغو می‌شد در این میان مردمی شوق و اشتیاق برای کنسرت داشتند وقتی متوجه می‌شدند کنسرت لغو شده است ناراحت می‌شدند. تعداد کمی از مردم ایران باور داشتند باورهای معنوی در هنرمندان موسیقی دستگاهی بسیار ضعیف است. در حالی که چنین نبود، به دلیل حضور مکرر در کنسرت‌های موسیقی دستگاهی، احساس آرامش معنوی می‌کردم.

به دلیل عشق و علاقه‌ای که به موسیقی دستگاهی داشتم، تصمیم گرفتم در سال ۱۳۹۴ پژوهش میدانی درباره این موضوع را با هزینه شخصی انجام دهم. اگرچه هزینه این پژوهش بسیار بالا بود، اما هیچ فرد یا نهادی از وزارت ارشاد تا این زمان کمک مالی نکرد. درباره‌ی موضوع این پژوهش، به کتابخانه‌های فعال در حوزه موسیقی مراجعه نمودم و پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری در حوزه موسیقی را بررسی کردم. متأسفانه در این زمینه هیچ پژوهشی نیافتم. همچنین با استادان برتر علمی کشور در حوزه موسیقی دیدار کردم و از آنان راهنمایی خواستم. آنان گفتند انجام این پژوهش برای شما بسیار دشوار است.

به لطف الهی توانستم این پژوهش دشوار را به انجام برسانم. پژوهش حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی و با روش پیمایشی انجام شده است، و با استفاده از آزمون باورهای معنوی، در سطح شهر تهران اجرا شد.

بنابراین، افرادی که در زمینه موسیقی دستگاهی فعالیت داشتند و حداقل ده سال سابقه کار در این حوزه را دارا بودند، به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و ۱۰۰ هنرمند خانم و آقا به‌عنوان نمونه پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند. این افراد، تست‌های باورهای معنوی را تکمیل نمودند. پس از جمع‌آوری داده‌ها، به‌منظور اتخاذ تصمیم مناسب و نتیجه‌گیری، اطلاعات جمع‌آوری‌شده مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت.
نتایج محاسبه شده نشان داد که باورهای معنوی در هنرمندان موسیقی دستگاهی بسیار بالا است.

با این حال، گاه این پرسش مطرح می‌شود که با وجود فراهم بودن فضای اجتماعی مناسب برای موسیقی و برگزاری حتی کنسرت‌های رایگان، چرا موسیقی در حال حاضر نسبت به گذشته با افت مواجه شده است؟

پاسخ به این پرسش دشوار است و نیازمند تشکیل گروهی متشکل از پژوهشگران موسیقی، اساتید موسیقی، روان‌شناسان و جامعه‌شناسان می‌باشد. همچنین یک گروه تخصصی باید پژوهش علمی را در این زمینه انجام دهد. در گذشته هنرمندان بزرگ موسیقی داشتیم که هنوز آثارشان جاودانه است مانند ای ایران ساخته زنده یاد استاد روح الله خالقی. مرغ سحر ساخته زنده یاد استاد مرتضی نی داوود. مرا ببوس ساخته زنده یاد استاد مجید وفادار. غوغای ستارگان ساخته زنده استاد مهندس همایون خرم و.‌..

آنان از دوران کودکی عاشق موسیقی بودند و اشراف کامل بر آن داشتند و معتقد بودند موسیقی باید در خدمت جامعه باشد، نه در خدمت پول و شهرت.

متأسفانه، تعداد کمی از هنرمندان فاقد سواد علمی لازم در زمینه موسیقی هستند؛ اینان یک‌شبه راه صدساله را پیمودند، بسیار مشهور شدند و ثروت زیادی به دست آوردند. همچنین برخی از هنرمندانی که سواد علمی داشتند، هدف هنر را فراموش کردند و از هنر خود برای درآمدزایی و شهرت بهره بردند.

در حالی که هنرمندانی هستند که معنای کلمه «هنر» را درک کرده‌اند؛ هنرشان در خدمت پول و شهرت نیست، در کار کمک به نیازمندان هستند و اگر هنرجویشان مشکل مالی داشته باشد، به طور رایگان آموزش می‌دهند. همه این کارها را پنهانی انجام می‌دهند و در بوق و کرنا نمی‌زنند.

آن‌ها با تواضعی مثال‌زدنی، همواره قدردانِ تلاش‌های اساتید و تمامیِ یاری‌گرانی هستند که در راه پیشرفتِ موسیقی گام به گام با آنان همراه بوده‌اند. حتی در مقامِ وفاداریِ محض، پس از درگذشتِ استادان نیز، با احیای آثارشان و دفاعِ جان‌دلانه از میراثِ هنری‌شان، یادِ آنان را زنده نگه می‌دارند. این هنرمندانِ فروتن، ستون‌های اخلاقیِ جامعه هستند؛ باشد که خداوند سایه ایشان را بر موسیقیِ ایران محفوظ بدارد.

در این کتاب سجاد پورقناد در یادداشتی درباره معنویت در هنر می‌نویسد:

«معنویت در هنر»
به نظر می‌رسد که نگارش و بررسی موضوع «معنویت در هنر»، به ویژه در عرصه موسیقی، برای افرادی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، امری طبیعی و حتی در زمرۀ تخصص‌های هر هنرمند به شمار می‌آید. با این حال، باید توجه داشت که پرداختن به چنین موضوعاتی به دلیل ویژگی بینارشته‌ای و ارتباط آن با علوم انسانی، نیازمند احتیاط و دقت بیشتری از سوی اهالی هنر است.

بر این اساس، صاحب این قلم که خود در عرصه موسیقی مشغول به فعالیت است، با رعایت جوانب احتیاط، سعی دارد تا حد امکان از ورود به مباحث فراتر از حیطه تخصصی خود پرهیز کند و تنها به مفاهیم بنیادی مرتبط با «معنویت» بپردازد. «معنویت» از دو دیدگاه کلی مورد تحلیل قرار گرفته اول از چشم‌انداز مذهبی و دینی و دومی غیرِ دینی.