ابواسحاق ابراهیم اصطخری، که کتاب خود المسالک والممالک را در پایان نیمهٔ اول قرن ۴ق/۱۰م نوشتهاست، از زبان آذربایجان و ایرانی بودن آن سخن گفتهاست. اصطخری صریحاً زبان مردم آذربایجان و ارمنستان (به جز دبیل و پیرامون آن) و ارّان را ایرانی (الفارسیه) ذکر میکند و زبان مردم بردعه را ارّانی میداند.
مؤلف بعدی ابوالقاسم محمدبن حوقل (د بعد از ۳۷۸ق/۹۸۸م) است که اساس مطالب خود را از اصطخری گرفته و همان سخنان را تکرار کردهاست.
ابوعبداللّه بَشّاری مقدسی مؤلف دیگری است که در قرن ۴ق/۱۰م از زبان مردم آذربایجان سخن گفتهاست. وی در سخن از اقلیم رِحاب که در نوشتهٔ او شامل آذربایجان، اران و ارمنستان میشود، میگوید زبانشان خوب نیست و فارسی آنها مفهوم است و در حروف به فارسی خراسانی شبیه است و در جای دیگر میگوید زبان آذربایجان بعضی دری است و بعضی منغلق (یعنی پیچیده) که ظاهراً غرضاش تمیز میان زبان عام رسمی (فارسی دری) و گویشهای محلی است.
داستانی که سمعانی دربارهٔ ابوزکریا خطیب تبریزی (د ۵۰۲ق/۱۱۰۹م) و استادش ابوالعلاء معری آورده، مؤید رواج زبان آذری در آذربایجان در قرن ۵ق/۱۱م است. بر اساس این داستان روزی خطیب تبریزی در معرّهالنعمان در مسجد نزد استاد خود بوده که یکی از همشهریان او به مسجد وارد شدهاست. خطیب با زبان خود با او صحبت کرده و سپس که استادش دربارهٔ این زبان از او پرسیده گفتهاست این زبان «اَذْرَبیّه» نامیده میشود.
حمداللّه مستوفی در نزههالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/ ۱۳۳۹م) زبان زنجان و مراغه و گشتاسفی را پهلوی ذکر میکند.
تا قرن پنجم در همهٔ مأخذی که از زبان آذربایجان یاد شده بهجز بلاذری که یک کلمه از این زبان نقل کرده بقیه فقط اشاره به نام این زبان دارند و نمونههایی از این زبان به دست داده نشدهاست.
در قرن ۷ق/۱۳م یاقوت حموی دربارهٔ آذری میگوید: «مردم آذربایجان زبانی دارند که آن را آذری (الاَذریه) مینامند. برای دیگران مفهوم نیست».
وقتی پانترکها ادعا کردند، از آنجا که مردم آذربایجان به ترکی سخن میگویند، زبان بومی مردم این منطقه ترکی بودهاست، احمد کسروی در تحقیقات گستردهای از منابع فارسی، عربی و حتی منابع تاریخی یونانی استفاده کرد. او نتیجه گرفت که مردم آذربایجان اصالتاً به زبانی ایرانی به نام آذری سخن میگفتهاند که بعد از هجوم ترکها، زبان ترکی استفاده میشدهاست؛ اما هنوز هم ردپایی از زبان آذری در آن مناطق به جا ماندهاست. زبان آذری گاهی به جای زبان ترکی مورد استفادهٔ مردم آذربایجان اطلاق میشود؛ اشتباهی است که متاسفانه بسیار رواج دارد.
کسروی نخستین دانشمندی بود که این زبان را موضوع بحث و تحقیق قرار داد و اثر او در این باب هنوز هم استفاده میشود.
ولادیمیر مینورسکی مینویسد:
مردمان بومی و اصیل یکجانشین روستایی و کشاورز آذربایجان در دوران فتح اعراب به لقب تحقیرآمیز علوج (غیرعرب) خطاب میشدند. اینها به گویشهای متفاوتی؛ همچون آذری و تالشی تکلم میکردند که هنوز هم امروز جزیرههایی از این زبانها در میان مردمان ترکزبان آذربایجان دیده میشود. تنها سلاح این جمعیت آرام و صلحجوی روستایی، فلاخن بود و بابک خرمدین با پشتیبانی این گروه برضد خلیفه قیام کرد.
نکتهء قابل توجه که باید در اینجا مطرح کرد، این است، زبانی که اکنون در مناطقی از آذربایجان و اردبیل به عنوان «تاتی» مطرح است، میتواند بازماندهٔ همان زبان «آذری» یاد شده، باشد؛ زیرا همانطور که میدانیم «تات» پس از حملات عربها و ترکان باب شد و هر جا که عربها و ترکان ( به خاطر جمعیت بیشتر نسبت به اعراب کوچنده به ویژه در شمال فلات ایران) بودند، مردمان و زبانهای ایرانی به «تات» شناخته میشدند و به این معنا بوده است، که ما عرب یا ترک نیستیم؛ پس طبیعتا به زبان ایرانی سخ نمیگوییم. «تاجیک» نیز با «تات» هم معناست. این واژه به غیر از تاجیکستان، ازبکستان و چین در ایران کنونی هم در برخی از مناطق وجود دارد (میتوان در مقالهای جداگانه به آن بیشتر پرداخت).


۱ نظر