گفتگوی هارمونیک | Harmony Talk

«جلیل شهناز: جانمایه موسیقی ما عشق و اخلاص است» (۵)

جلیل شهناز در همنوازی با حسین همدانیان (تصویر از آرشیو فروغ بهمن‌پور)

با آنکه از تاریخ پیدایش و تحول تار، اطلاعات چندانی در دست نیست، از بررسی شواهد و نشانه‌ها (از جمله تصاویر و نقاشی‌های موجود در کاشی‌کاری‌های صفویه) پیداست که تار از آن زمان در ایران معمول و متداول بوده است. بر اساس پاره‌ای روایات، فارابی نخستین کسی است که پرده‌بندی و سیم آن را تکمیل کرده است و بعد از او استادان مبرزی چون صفی‌الدین خواجه بهاء‌الدین، ابوالفرج اصفهانی و دیگر نخبگان موسیقی هر کدام در تکمیل و تکامل این ساز دستی داشته‌اند. شما این مسیر تکاملی را چگونه می‌بینید؟
همان‌طور که اشاره کردید تکمیل این ساز و وسعت صدای آن مرهون تلاش و همت اساتید موسیقی در دو سه قرن اخیر است و بی‌شک تا این ساز به شکل کنونی درآمده است، دستخوش تحولی اساسی شده است. می‌گویند تار و سه‌تار از روی تنبور ساخته شده است. سیم‌های تار هم احتمالا از سه‌تار اقتباس شده است و برای آنکه قدرت صدا و طنین آن بیشتر شود، سیم‌ها را «جُفت» بسته‌اند.

مشهور است که تار تا قبل از درویش‌خان پنج سیم داشته و مرحوم درویش سیم ششم (هم‌گام) {هنگام} را به آن اضافه کرده است. تار به خاطر ساختمان خاص خود، طنین و رنگ عجیبی دارد. همه تحریرها، تکیه‌ها، نت‌های زینتی و کشش‌ها و نوانس‌ها را می‌توان با این ساز به اجرا در آورد. صدای تار در عین لطافت، از صلابت خاصی برخوردار است و شاید همین ویژگی است که به این ساز قدر و اعتبار خاصی بخشیده است.

از درویش‌خان و نقش او در تکمیل تار یاد کردید؛ بد نیست اشاره‌ای هم به شیوه نوازندگی و تکنیک او بکنید. 
مرحوم درویش شاگرد میرزاعبدالله و آقاحسینقلی، مضرابی قوی و ریز و سبکی بدیع و پرشور داشت. درویش‌خان تار و سه‌تار را به خوبی می‌نواخت. در آثاری که از او باقی مانده، ذوق و سلیقه‌اش به خوبی پیداست. مضراب او ریز و مسلسل و صدای سازش پخته و دلچسب است. از این‌ها گذشته، درویش‌خان مبتکر و مبدع «پیش درآمد» به سبک امروز است.

هنگامی که از نوازندگان تار سخن می‌رود، همه به اتفاق از خاندانی سخن می‌گویند که به راستی باعث رواج و تکامل این ساز شده است و پیشرفت و نفوذ این ساز مرهون افراد هنرمند این خانواده است. ردیف موسیقی امروز ایران، مرهون همت و تلاش استادانه میرزاعبدالله پسر بزرگ آقاعلی‌اکبر و در واقع روایت خود او (آقاعلی‌اکبر) است. از بزرگان این خاندان و نقش و مقام آنان بگویید.
تقریباً تمامی نوازندگان تار مرهون این خاندان شریف و همه اساتید موسیقی، از دست پروردگان مکتب آقاعلی ‌اکبرند. میرزا‌عبدالله و آقا‌حسینقلی، فرزندان آقاعلی اکبرند که علاوه بر درک محضر پدر، از گنجینه اطلاعات و دانستنی‌های آقا‌غلامحسین نیز استفاده کرده‌اند. در واقع، به همت میرزا‌عبدالله است که موسیقی اصیل ما از گزند زمانه در امان ماند و به دست ما رسید. ردیف موسیقی ایرانی را در هفت دستگاه گردآورد و آن را به شاگردان خود آموخت. معروف است که میرزا‌عبدالله در مجلسی به نواختن سه‌تار مشغول بود و چنان استادانه ساز می‌نواخته است که یکی از شاعران، این رباعی را فی‌البداهه در وصف او می‌سراید:
عبداللهی که شور، زسازش همی بپاست
با دست چپ، همی بنوازد نوای راست
هر نغمه‌ای که خواست، به یک دست می‌زند
بیهوده گفته‌اند که یک دست بی‌صداست!*

احمد عبادی استاد مسلم سه‌تار در زمان ما فرزند میرزاعبدالله است که امیدوارم سایه ایشان سال‌های سال بر سر موسیقی اصیل ما باقی بماند. در حقیقت تار در خانواده آقا‌حسینقلی (برادر کوچک میرزاعبدالله) رونقی بسزا یافت. سبک ایشان به راستی بی‌نظیر است. مضراب‌هایش قوی و خوش آهنگ و بسیار سلیس، شمرده و روان بود. آثاری که از این استاد گرانقدر باقی مانده، نشان دهنده مضراب قوی و پنجه بی‌نظیر ایشان است. بنده البته قرار نیست اسامی نوازندگان برجسته تار را ردیف کنم، اما همین‌قدر بگویم که تار در خانواده آقاحسینقلی به کمال خود رسید.
*در واقع این شعر به مناسبت استفاده ماهرانه پنجه‌کاری میرزاعبدالله سروده شده است (سردبیر)

گفتگوی هارمونیک

مجله آنلاین «گفتگوی هارمونیک» در سال ۱۳۸۲، به عنوان اولین وبلاگ تخصصی و مستقل موسیقی آغاز به کار کرد. وب سایت «گفتگوی هارمونیک»، امروز قدیمی ترین مجله آنلاین موسیقی فارسی محسوب می شود که به صورت روزانه به روزرسانی می شود.

۱ نظر

بیشتر بحث شده است