گفتگوی هارمونیک
بخش سوم با استفاده از منابع تاریخی، به پیگیری اصطلاح «آواز» در متون فارسی دورهٔ قاجار تا سال ۱۲۷۹ خواهد پرداخت. فصل هفتم متون موسیقایی فارسی را بررسی می‌کند. بخش اول این فصل شامل متن‌هایی مربوط به حوزۀ موسیقی است که در آن «آواز» به عنوان اصطلاحی رایج برای اشاره به مدها به کار گرفته شده است. این نوشته‌ها بیشتر رساله‌ها و متون موسیقایی هستند که شرحی از دستگاه‌ها را شامل می‌شوند. در ادامه اطلاعاتی از منابع غیرموسیقایی گردآوری شده است که نمونه‌های استفادهٔ «آواز» برای اشاره به مُد در مفهوم عام آن هستند. متون غیرموسیقایی به دلیل نشان دادن استفادهٔ روزمره و عام از اصطلاحات موسیقی، مکمل مهمی برای متون موسیقایی هستند. سفرنامه‌های اشراف ایرانی و خانواده سلطنتی همچون ناصرالدین‌شاه از جملهٔ متون نام‌برده محسوب می‌شوند.
فصل هشتم به مفهوم «آواز» به‌عنوان اصطلاحی عمومی برای مدها در منابع متعددی در بازۀ زمانی ۱۲۷۹ تا ۱۳۰۰ می‌پردازد. اولین بخش این فصل به مرور اولین آوانگاری موسیقی کلاسیک ایران اختصاص یافته است که سال ۱۲۷۹ در فرانسه منتشر شدند. در این نمونه‌ها که در فصل اول نیز مورد بحث قرار گرفتند، آواز، اصطلاح معمول برای اشاره به مدهای مختلف است. چند سال بعد، شرکت گرامافون اولین ضبط‌های تجاری خود را از موسیقی ایران انجام داد. برای اشاره به مدها در کاتالوگ این ضبط‌ها از اصطلاح آواز استفاده شده، و نخستین کتاب چاپی فارسی در مورد موسیقی که سال ۱۲۹۳ منتشر شد نیز آواز را به‌عنوان اصطلاحی برای مد به کار گرفته است.
در همان زمان کتاب فارسی دیگری در این موضوع موسیقی نوشته شد که در آن اکثر مدهای مستقل با عنوان آواز معرفی شده‌اند. در این دوره به‌ندرت از واژهٔ دستگاه به‌عنوان اصطلاحی برای اشاره به مد استفاده شده است.
فصل نهم اولین گروه از متون موسیقایی را بررسی می‌کند که در دوران بین دو جنگ جهانی نوشته شدند؛ جامعۀ ایران در این زمان متأثر از مدرنیته و نوسازی شدید پهلوی اول بود. این گروه از متون با آثار علی‌نقی وزیری آغاز می‌شود. وزیری اولین ایرانی است که مبانی موسیقی اروپایی را برای شرح مدهای ایرانی به کار بست. او برای اشاره به مد در مفهوم عام آن از آواز استفاده کرد، بااین‌وجود چهار گام را که نظام مدال موسیقی ایران در آن فشرده و خلاصه شده بود، اساس هفت دستگاه در نظر گرفت.
شاگرد او، روح‌الله خالقی نیز به چهره‌ای تأثیرگذار بدل شد. با اینکه او مظهر و طلایه‌دار نسل دوم مبانی ایرانی-اروپایی نظام مدال ایران است، اما از اصطلاح آواز به طور گسترده‌ای استفاده کرده است. درنهایت، مهدی‌قلی هدایت (۱۲۴۳-۱۳۳۴)، اشراف‌زاده و موسیقی‌دان ایرانی، در کتاب مبانی موسیقی ایرانی خود، مبانی موسیقی اروپایی و مبانی فیزیک صوت غربی را به کار برده است. هدایت همچنان که به نویسندگان مبانی موسیقی و فیزیک صوت معاصر اروپایی مانند هرمان فنِ هلمهولتز اشاره کرده، از نویسندگان رسالات عربی و فارسی قدیمی؛ ازجمله ارموی و مراغه‌ای نیز نام می‌برد. بااین‌همه او از «آواز» برای اشاره به مد استفاده کرده است.
۱ نظر