سجاد پورقناد
«نی ششدانگ» دارای ساختاری مشابه با «نی هفتبند» است. بنابر گفته حسین عمومی در همایش «نگرشی نو به ساختار ساز نی» و مستندات نوشتاری آلبوم «آثاری از ابوالحسن صبا»، او به پیشنهاد حسین دهلوی برای برطرف کردنِ نقص پیشگفته، نی را به صورت هشت بند با یک سوراخ اضافه طراحی میکند و برای بسته شدن سوراخِ مربوط به نغمۀ «سی»، یک کلید روی ساز تعبیه میکند (نجفیملکی ۱۳۸۳ و صبا ۱۳۸۹). نوازنده نی با وجود این سوراخ قادر است نغمهای را اجرا کند که حلقه اتصال بین صدای اول (بم) و دوم (اوج) نی است؛ هر چند دشواری اجرای نغمههای «سیبمل» و «سیبکار»، نوازنده را مجبور به اجرای این دو نت در اکتاوهای بالاتر یا پائینتر میکند.
این مسئله برای نغمۀ «سیکرن» به مراتب بیشتر بوده و نوازنده عملاً امکان اجرای آن را به هیچ شکل ندارد. این مسئله موجب میشود که نوازنده در گروهنوازی، قسمتی از یک پاساژ یا یک گام را در صدای اول یا دوم و قسمت دیگر آن را در صدای سوم (غیث) بزند و بالعکس؛ در صورتی که سایر سازها برای اجرای یک پاساژ از نتهای متوالی استفاده کرده و این جهش نتی از لحاظ قواعد ملودیک و هارمونیک، گاهاً موجب شنیدن فواصل نامطبوع در ارکستر میشود (نجفیملکی، ۱۳۸۳).
در «نی ششدانگ»، به واسطۀ اضافهشدن نغمۀ «سی»، رجیسترهای نی دچار دگرگونی می شوند. صداهای شاخص نی شش دانگ یا «کلیددار» دو نوع است: ۱) صدای اول یا «بم» و ۲) صدای دوم یا همان «بم نرم». این صدا بر اساس طبقهبندیای که سابقاً به دلیل عدم وجود نغمۀ «سی» وجود نداشته و معمولاً در گذشته، «بم نرم» را جزو سه منطقۀ صوتی اصلی قرار نمیدادند، با تغییراتی که در ساختمان نی از سالها پیش توسط حسین عمومی در نی بوجود آمده و نغمۀ «سی» به نی افزوده شده، باید صدای اوج و غیث را در امتداد بم نرم قرار دهیم.
صدای بم صدایی است با حجم صوتی بالا نسبت به اصوات دیگر نی اعم از اینکه به صورت لبی نواخته شود یا دندانی (نجفی ملکی ۱۳۸۶). جدا از این وسعت، صدای نی ششدانگ میتواند یک پرده بیشتر از نی هفتبند باشد. علاوه بر این، حسین عمومی در بند آخر نی مکانیزمی قرار داده که میتوان از طریق آن نغمه دستبستۀ نی را تغییر داد. پس از ابتکارِ حسین عمومی در تعبیه کلید بر روی نی و معرفی نی ششدانگ از طریق اجرای تکنوازی و همنوازی در طول سالهای فعالیت هنری او، به نوعی ایراد ذکرشده برطرف شده و نمونههای متعدد اجرایی نیز به ثبت و ضبط رسیده است.
حسین عمومی برای معرفی رسمی این ساز در کنار دیگر ابداعاش، «تنبک کوکی»، برنامهای را در تاریخِ ۲۸/۷/۱۳۷۸ و در تالار رودکی برگزار کرد. پس از پنج سال در تاریخ ۲۰/۶/۱۳۸۳ در آمفی تئاتر سازمان میراث فرهنگی کشور، همایشی دیگر با دعوت مجله آنلاین گفتگوی هارمونیک (HarmonyTalk.com) با حضور حسین عمومی برگزار شد و دو مورد از پیشنهادات این نوازنده درباره سازهای نی و تنبک به نمایش گذاشته شد.
در این جلسه که با حضور حسین دهلوی (پیشنهاددهندۀ طرح نی کلیددار یا ششدانگ)، بهمن پورقناد (نوازنده فاگوت) و ابراهیم نظری (نوازنده فلوت) برگزار شد، حسین عمومی تاریخچۀ استفاده از «نیششدانگ» در گروهنوازی را مربوط به اولین کنسرتهایش با گروه سازهای ملی وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی فرامرز پایور اعلام کرد. او همچنین به معرفی تنبک کوکی و مکانیسم تغییر کوک در این تنبک بهوسیله سیمهایی که با یک اهرم حرکت میکرد، پرداخت. پس از برگزاری این نشست، به پیشنهاد دانشگاه هنر و همچنین کنسرواتوار تهران، همین برنامه در این مراکز نیز به همراه اجرای زنده با سازهای جدید، تکرار شد (همان).
۱ نظر